Wirtualna ścieżka edukacyjna powstała w ramach programu edukacyjnego Wiedza Człowiek Emocje Euforia, a utrzymywana jest w ramach programu Wiedza Człowiek Energia Edukacja klimatyczna finansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu w ramach Regionalnego Programu Priorytetowego „Edukacja Ekologiczna 2026”
Wirtualna ścieżka pod nazwą Ekospacer 2026 obejmuje 10 punktów edukacyjnych:
1. Ławeczka M. Skłodowskiej – Curie i panorama naturalnej doliny rzeki nizinnej
Rdestówka zaroślowa to roślina, którą można łatwo przeoczyć. Jej długie, wijące się pędy mogą wspinać się po innych roślinach, a sercowate lub strzałkowate liście tworzą gęstą plątaninę. Jesienią warto przyjrzeć się jej owocom. Są to charakterystyczne trójgraniaste orzeszki. Otaczające je zewnętrzne części okwiatu podczas owocowania szeroko się rozrastają, tworząc coś w rodzaju skrzydełek. Taka budowa pomaga rozprzestrzeniać owoce. Jest również bardzo dobrym przykładem tego, jak części kwiatu mogą po jego przekwitnięciu pełnić zupełnie nową funkcję – pomagającej w rozsiewaniu nasion. Rdestówka zaroślowa jest rośliną jednoroczną. Występuje między innymi w zaroślach, na skrajach lasów, w pobliżu cieków wodnych, a także w parkach i innych siedliskach przekształconych przez człowieka. Rrdestówkę zaroślową można pomylić z rdestówką powojowatą. Najłatwiej odróżnić je właśnie po owocach – u rdestówki zaroślowej zewnętrzne listki okwiatu są podczas owocowania szeroko oskrzydlone.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródła: https://www.ogrod.uw.edu.pl/baza-wiedzy/rdestowka-zaroslowa-2/
2. Ryby rzeki Wisły
Tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoris) to jedna z roślin, które możemy spotkać niemal wszędzie – na trawnikach, przy drogach, na polach, w ogrodach i na terenach ruderalnych. Jest niewielki i niepozorny, ale jego owoce są bardzo charakterystyczne. Po przekwitnięciu tasznik tworzy spłaszczone, sercowate łuszczynki. To właśnie ich kształt sprawia, że roślinę można stosunkowo łatwo rozpoznać nawet wtedy, gdy nie kwitnie. Owoce osadzone są na długich szypułkach wzdłuż łodygi. Wewnątrz każdej łuszczynki znajduje się wiele drobnych nasion. Warto przyjrzeć się owocom: sercowate łuszczynki tasznika są świetnym przykładem tego, że owoce roślin mogą mieć bardzo różne kształty. Nie zawsze są soczyste i kolorowe – czasem są małymi, suchymi „pojemnikami” na nasiona, które pomagają roślinie przetrwać i rozprzestrzenić się. Nasiona tasznika są bardzo małe, ale roślina produkuje ich ogromną liczbę. Mogą pozostawać w glebie i zachowywać zdolność do kiełkowania przez długi czas. Dzięki temu tasznik jest jednym z gatunków, które bardzo dobrze radzą sobie w miejscach często przekształcanych przez człowieka. Ciekawy jest również sposób rozsiewania nasion. Do ich przemieszczania przyczyniają się między innymi wiatr, woda i działalność człowieka. Nasiona mogą także być przenoszone wraz z glebą.
Tasznik ma długą historię zastosowania w tradycyjnym ziołolecznictwie. Wykorzystywano przede wszystkim ziele rośliny. Współcześnie należy jednak pamiętać, że tradycyjne zastosowanie rośliny nie jest równoznaczne z potwierdzonym działaniem leczniczym.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródło:https://pl.wikipedia.org/wiki/Tasznik_pospolity
3. Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 w dolinach rzek – ochrona siedlisk i gatunków
Pokrzywa zwyczajna często kojarzy się przede wszystkim z bolesnym pieczeniem po dotknięciu. Charakterystyczne pieczenie powodują włoski parzące. Działają one jak mikroskopijne igły – przy dotknięciu ich sztywna końcówka może złamać się i wprowadzić do skóry zawartość włoska.
W rzeczywistości jest jedną z ciekawszych rodzimych roślin zielnych. Pokrzywa jest rośliną dwupienną – na jednych osobnikach występują kwiaty męskie, a na innych żeńskie. Po zapyleniu na roślinach żeńskich powstają drobne, jednonasienne orzeszki. Jedna roślina może wytworzyć ich bardzo dużo – nawet kilkadziesiąt tysięcy. Pokrzywa ma również ogromne znaczenie przyrodnicze. Jest rośliną żywicielską gąsienic wielu gatunków motyli, między innymi rusałki pokrzywnika, rusałki pawika czy rusałki ceik. Bez pokrzyw wiele tych efektownych motyli miałoby znacznie mniej miejsc odpowiednich do rozwoju.
Roślina od dawna wykorzystywana jest także przez człowieka. Pokrzywę stosowano jako roślinę leczniczą i jadalną, a także jako źródło włókna. Z włókien pokrzywy wykonywano dawniej między innymi sznury i tkaniny. W ogrodnictwie wykorzystuje się ją również do przygotowywania gnojówki z pokrzywy, stosowanej jako naturalny preparat wspomagający rośliny.
Czy wiecie, że pokrzywa występuje w jednej z najbardziej znanych baśni Hansa Christiana Andersena?
Eliza musi przygotować z pokrzyw koszule dla swoich jedenastu braci, którzy zostali zamienieni w łabędzie. Zbieranie pokrzyw jest częścią trudnej próby, którą musi przejść, aby ich odczarować. Roślina ma tu więc znaczenie symboliczne: wiąże się z cierpieniem, poświęceniem, wytrwałością i miłością siostry do braci. Co ciekawe, Andersen wykorzystał rzeczywistą właściwość pokrzywy – jej parzące włoski. Eliza musi znosić ból podczas zbierania roślin, a następnie przygotować z nich włókna potrzebne do wykonania koszul.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródła: https://pl.wikipedia.org/wiki/Pokrzywa_zwyczajna
4. Zderzenie dwóch rzek – ujście Zgłowiączki do Wisły
Babka lancetowata to jedna z roślin, obok których przechodzimy niemal codziennie. Rośnie na łąkach, pastwiskach, trawnikach i przy drogach. Jej charakterystyczne, wąskie liście tworzą przy ziemi rozetę.
Po przekwitnięciu na szczycie długiego pędu rozwija się torebka – owoc babki lancetowatej. W każdej z nich znajdują się niewielkie nasiona. Nasiona babki mają interesującą właściwość – w kontakcie z wodą mogą wytwarzać śluz. Pomaga on nasionom przyczepiać się do podłoża, a także może ułatwiać ich przemieszczanie. Babka lancetowata ma również długą historię zastosowania w ziołolecznictwie. Surowcem zielarskim są przede wszystkim liście i ziele. Zawarte w nich śluzy mają działanie powlekające, a roślina wykorzystywana jest między innymi w tradycyjnych preparatach stosowanych przy podrażnieniach jamy ustnej i gardła oraz kaszlu. Mimo że babka lancetowata jest niewielką rośliną, jej liście mają bardzo dobrze widoczne, równoległe nerwy. To jedna z cech, dzięki którym można ją łatwo rozpoznać podczas spaceru.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródła: https://pl.wikipedia.org/wiki/Babka_lancetowata
5. Drzewa, ptaki i budowla hydrotechniczna – próg piętrzący na rzece Zgłowiączce
Jesienią pod dębami często można znaleźć całe mnóstwo żołędzi. To właśnie owoce dębu – botanicznie należące do grupy orzechów. Żołądź składa się z nasienia otoczonego twardą łupiną. Jego charakterystyczna „czapeczka” to miseczka, czyli część kwiatostanu, która otacza podstawę owocu.
Dęby produkują ogromne ilości żołędzi, ale tylko niewielka ich część ma szansę wyrosnąć w dorosłe drzewa. Żołędzie są bowiem bardzo ważnym pokarmem dla wielu zwierząt – między innymi sójek, dzików, wiewiórek, myszy i innych gryzoni. Szczególnie interesująca jest rola sójki. Ptak przenosi żołędzie i ukrywa je w różnych miejscach jako zapas pokarmu. Nie wszystkie później odnajduje. Część pozostaje w ziemi i może wykiełkować. W ten sposób sójki pomagają dębom w rozprzestrzenianiu się.
Dąb ma także ogromne znaczenie gospodarcze. Jego drewno jest twarde, ciężkie i trwałe. Wykorzystuje się je między innymi w meblarstwie, budownictwie, stolarstwie i do produkcji podłóg.
Dąb szypułkowy może żyć kilkaset lat, a znane są także okazy mające ponad 1000 lat.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródła: https://www.lasy.gov.pl/pl/edukacja/lesnoteka-1/drzewa/dab-bezszypulkowy; https://www.lasy.gov.pl/pl/edukacja/lesnoteka-1/drzewa/dab-szypulkowy
6. Pan Sienkiewicz i różany ogród
Kocimiętka to bylina należąca do rodziny jasnotowatych. Jej drobne, najczęściej fioletowe lub niebieskofioletowe kwiaty przyciągają liczne owady zapylające, zwłaszcza pszczoły, trzmiele i motyle. Roślina kwitnie długo, dlatego jest cennym uzupełnieniem ogrodów przyjaznych owadom.
Po przekwitnięciu kocimiętka tworzy drobne rozłupki, czyli suche owoce charakterystyczne dla wielu roślin z rodziny jasnotowatych. Są one bardzo małe i znajdują się w kielichu pozostałym po kwiecie. W każdym owocu znajduje się jedno nasiono.
Kocimiętka znana jest przede wszystkim ze swojego niezwykłego wpływu na koty. Jej zapach zawdzięcza między innymi substancji o nazwie nepetalakton. U części kotów wywołuje ona charakterystyczne zachowanie – zwierzęta ocierają się o roślinę, tarzają się, wąchają ją lub próbują ją zjadać. Reakcja nie występuje jednak u wszystkich kotów. Roślina ma również zastosowanie w ogrodnictwie. Jej kwiaty są atrakcyjne dla owadów zapylających, a sama kocimiętka jest stosunkowo łatwa w uprawie i dobrze znosi okresowe przesuszenie.
Choć kocimiętka kojarzy się przede wszystkim z fioletowymi kwiatami i kotami, po przekwitnięciu również uczestniczy w niezwykłym „podróżowaniu roślin” – jej maleńkie nasiona mogą dać początek kolejnym roślinom.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kocimi%C4%99tka_Faassena; https://pl.wikipedia.org/wiki/Kocimi%C4%99tka
7. Dolina rzeki Zgłowiączki – przyroda rzeki i skarpy
Jarząb mączny, nazywany także mąkinią, to niewielkie drzewo lub wysoki krzew należący do rodziny różowatych. Można go spotkać w parkach, przy ulicach i w zieleni miejskiej. Jest ceniony jako drzewo ozdobne – szczególnie efektownie wygląda jesienią, gdy na tle zielonych liści pojawiają się pomarańczowoczerwone owoce. Owoce jarzębu mącznego dojrzewają zwykle we wrześniu i październiku. Są niewielkie, kuliste lub lekko wydłużone, a ich miąższ jest charakterystycznie mączysty. Zawierają nasiona, które mogą być rozsiewane przez ptaki. Zjadając owoce, ptaki przenoszą nasiona w inne miejsca, dzięki czemu pomagają jarzębom w zasiedlaniu nowych stanowisk. Ciekawą cechą jarzębu mącznego są także jego liście. Ich spodnia strona jest pokryta gęstym, białawym kutnerem, czyli delikatnymi włoskami. Dzięki temu liście mogą wyglądać jakby były srebrzyste. Taka warstwa pomaga między innymi ograniczać utratę wody. Jarząb mączny dobrze znosi suszę i zanieczyszczenia powietrza, dlatego sprawdza się w zieleni miejskiej. Jarząb mączny jest odporny na trudne warunki miejskie. Dobrze znosi suszę, zanieczyszczenie powietrza i przeciętne gleby, dlatego można go spotkać jako drzewo alejowe i parkowe. Dawniej owoce wykorzystywano między innymi do przygotowywania przetworów, a po wysuszeniu i zmieleniu mogły być dodatkiem do wypieków. Szczególnie po przemrożeniu owoce stają się bardziej miękkie i smaczniejsze. Jarząb mączny ma również wartościowe drewno – twarde i zwarte. Dawniej nazywano je nawet „drewnem metalowym” i wykorzystywano do wykonywania różnych narzędzi oraz elementów wymagających dużej wytrzymałości. Obecnie drewno może być stosowane m.in. w stolarstwie i rzeźbiarstwie. Warto przyjrzeć się owocom: czerwone „jagódki” widoczne na zdjęciu są w rzeczywistości owocami pozornymi. Powstają nie tylko z zalążni kwiatu, ale także z innych części kwiatu. To kolejny przykład tego, jak różnorodne mogą być owoce spotykane podczas spaceru.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Jarz%C4%85b_m%C4%85czny
8. Zgłowiączka
Szczaw kędzierzawy można spotkać na łąkach, pastwiskach, przy drogach, na nieużytkach, skarpach, brzegach rzek i w innych miejscach, gdzie gleba jest często bogata w składniki pokarmowe. Najłatwiej rozpoznać go po długich, wąskich liściach o charakterystycznie pofalowanych brzegach. To właśnie od tej cechy pochodzi jego nazwa gatunkowa – „kędzierzawy”. Roślina może osiągać nawet około 1 metra wysokości. Z jednej kępy wyrasta zwykle kilka sztywnych, wyprostowanych łodyg. Latem na ich szczytach pojawiają się drobne, niepozorne kwiaty zebrane w wiechowate kwiatostany. Po przekwitnięciu powstają drobne, trójgraniaste owoce, które pozostają na roślinie i stopniowo ciemnieją. Szczaw kędzierzawy ma bardzo mocny korzeń palowy. Dzięki niemu może pobierać wodę i składniki mineralne z głębszych warstw gleby, a jednocześnie dobrze znosi koszenie i trudniejsze warunki. Jeśli korzeń pozostanie w ziemi, roślina może ponownie odrosnąć. Jego owoce mogą być również przenoszone przez wodę. Ma to znaczenie szczególnie w przypadku roślin rosnących w pobliżu rzek i innych zbiorników wodnych. W ten sposób nasiona mogą trafiać w nowe miejsca i dawać początek kolejnym roślinom. Szczaw kędzierzawy jest także elementem lokalnego ekosystemu. Z jego obecności korzystają między innymi różne owady, a nasiona mogą być wykorzystywane przez ptaki i inne zwierzęta.
Szczaw kędzierzawy jest bliskim krewnym szczawiu zwyczajnego, którego młode liście bywają wykorzystywane jako roślina jadalna. Jednak nie oznacza to, że wszystkie szczawie należy zbierać i spożywać – zawierają kwas szczawiowy, dlatego ich spożycie powinno być umiarkowane.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Szczaw_k%C4%99dzierzawy
9. Kwietna łąka
Szarłat szorstki jest rośliną, którą często spotykamy na terenach ruderalnych, w ogrodach, na polach i przy drogach. Jego nazwa pochodzi od szorstko owłosionej łodygi. Po przekwitnięciu powstają charakterystyczne owoce. Są to niewielkie torebki otwierające się wieczkiem. W środku znajduje się bardzo dużo drobnych, czarnych i błyszczących nasion. To właśnie ogromna liczba nasion jest jednym z powodów, dla których szarłat może szybko pojawiać się w nowych miejscach. Nasiona są bardzo małe – mają zaledwie około 1–2 mm średnicy. Szarłat szorstki pochodzi z Ameryki, ale zadomowił się w wielu częściach świata. W Polsce jest obecnie rośliną pospolitą, szczególnie na siedliskach żyznych i zasobnych w azot. Choć często traktujemy go jako chwast, szarłaty mają również długą historię użytkowania przez człowieka. Młode części niektórych gatunków szarłatu mogą być wykorzystywane jako warzywo, a nasiona innych gatunków są cenione jako wartościowy pokarm.Pojedynczy szarłat może wyprodukować ogromną liczbę nasion, dlatego niewielka roślina może mieć bardzo duży wpływ na przyszłą populację swojego gatunku.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródło: https://www.ogrod.uw.edu.pl/baza-wiedzy/szarlat-szorstki-3/
10. Śmieszny staw – oczko
Lipa jest jednym z najbardziej charakterystycznych drzew polskich parków, ale jej owoce są znacznie mniej znane niż pachnące kwiaty. Jesienią na drzewie możemy znaleźć niewielkie, kuliste lub jajowate orzeszki, które są owocami lipy.
Owocostany lipy mają jednak niezwykłą konstrukcję. Przy owocach znajduje się charakterystyczna, wydłużona podsadka, która działa jak mały żagiel. Kiedy dojrzałe owoce odpadają od drzewa, podsadka pomaga im unosić się i przemieszczać wraz z wiatrem. Dzięki temu nasiona mogą trafić dalej od drzewa macierzystego.
Lipa jest także bardzo ważnym drzewem dla człowieka. Jej drewno jest lekkie, miękkie i łatwe w obróbce, dlatego od dawna wykorzystywano je w snycerstwie, rzeźbiarstwie i do wykonywania różnych przedmiotów drewnianych. Z drewna lipowego wykonywano między innymi rzeźby, elementy wyposażenia oraz przyrządy wymagające łatwej obróbki.
Drewno lipowe jest tak miękkie i jednorodne, że od wieków szczególnie ceniono je w rzeźbiarstwie. To właśnie z lipowego drewna wykonywano wiele tradycyjnych rzeźb i elementów sztuki ludowej.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródła: https://www.lasy.gov.pl/pl/edukacja/lesnoteka-1/drzewa/lipa-drobnolistna