Wirtualna ścieżka edukacyjna powstała w ramach programu edukacyjnego Wiedza Człowiek Emocje Euforia, a utrzymywana jest w ramach programu Wiedza Człowiek Energia Edukacja klimatyczna finansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu w ramach Regionalnego Programu Priorytetowego „Edukacja Ekologiczna 2026”
Wirtualna ścieżka pod nazwą Ekospacer 2026 obejmuje 10 punktów edukacyjnych:
1. Ławeczka M. Skłodowskiej – Curie i panorama naturalnej doliny rzeki nizinnej
Kiedy słyszymy słowo „grzyb”, najczęściej wyobrażamy sobie borowika, muchomora albo pieczarkę. Tymczasem królestwo grzybów jest znacznie bardziej różnorodne, a jego przedstawicieli spotykamy niemal wszędzie – w parkach, ogrodach, na trawnikach, pniach drzew, w glebie, a nawet w naszych domach.
Grzyby tworzą odrębne królestwo organizmów. Nie są ani roślinami, ani zwierzętami. W przeciwieństwie do roślin nie przeprowadzają fotosyntezy. Pokarm pobierają z otoczenia, wydzielając enzymy, które rozkładają substancje organiczne na prostsze związki. Wiele grzybów składa się z cienkich, nitkowatych struktur nazywanych strzępkami. Ich sieć tworzy grzybnię, która może rozwijać się w glebie, drewnie lub innym podłożu. Grzybnia może być ukryta pod ziemią przez długi czas, zanim pojawią się owocniki. Dlatego brak kapeluszy nie oznacza, że w danym miejscu nie ma grzybów.
Kapelusz i trzon to często tylko owocnik – część organizmu służąca przede wszystkim do wytwarzania i rozsiewania zarodników.
Dlaczego grzyby są tak ważne?
* Rozkładają martwe szczątki roślin i zwierząt, umożliwiając powrót składników odżywczych do obiegu przyrody.
* Współpracują z korzeniami wielu roślin, pomagając im pobierać wodę i składniki mineralne.
* Stanowią pokarm dla wielu zwierząt.
* Niektóre wywołują choroby roślin, zwierząt i ludzi, a inne pomagają nam w produkcji żywności i leków.
Następnym razem, gdy podczas spaceru zobaczycie grzyb pod drzewem, pamiętajcie: to, co widać, może być tylko niewielką częścią znacznie większego organizmu.
Fot. Joanna Fydryszewska
2. Ryby rzeki Wisły
Czy grzyby można spotkać tylko w lesie? Wystarczy uważnie rozejrzeć się po miejskim parku, trawniku albo zadrzewionym skwerze, aby przekonać się, że nie!
Grzyby wielkoowocnikowe to potocznie nazywana grupa grzybów, których owocniki są na tyle duże, że możemy dostrzec je gołym okiem. Mogą mieć postać kapeluszy z trzonem, rozpostartych narośli na drewnie, hub, a nawet niewielkich, miseczkowatych struktur. Nie wszystkie mają klasyczny kształt pieczarki.
Grzyby mogą wyrastać na trawnikach, w ściółce, przy pniach drzew, na martwych gałęziach i pniakach. Niektóre rozkładają martwe drewno, inne współpracują z korzeniami żywych drzew, a jeszcze inne mogą pasożytować na roślinach. Ważne jest także to, czego nie widać. Pod powierzchnią gleby lub wewnątrz drewna rozwija się grzybnia, która pobiera pokarm i buduje sieć cienkich strzępek.
Owocnik produkuje zarodniki, dzięki którym grzyb może się rozmnażać i rozprzestrzeniać. Sama grzybnia często uczestniczy w rozkładzie materii organicznej lub w relacjach z roślinami.
UWAGA: Grzyby pojawiające się na trawniku nie muszą oznaczać, że gleba jest brudna. Często świadczą o obecności materii organicznej, którą organizmy te potrafią rozkładać.
Pamiętajmy jednak, że miejskie grzyby najlepiej podziwiać i fotografować. Nie należy zbierać ich do jedzenia z miejsc narażonych na zanieczyszczenia, a jadalności nigdy nie wolno oceniać wyłącznie na podstawie zdjęcia lub aplikacji.
Fot. Joanna Fydryszewska
3. Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 w dolinach rzek – ochrona siedlisk i gatunków
Czy pleśń to tylko zielony lub biały nalot na starym chlebie? Zdecydowanie nie!
Pleśnie to grzyby, które rozwijają się zwykle w postaci cienkich strzępek tworzących grzybnię. Mogą pojawiać się na owocach, pieczywie, opadłych liściach, drewnie i wielu innych materiałach zawierających substancje organiczne. Ich zarodniki są obecne w otoczeniu i mogą przenosić się z powietrzem. Gdy trafią na odpowiednie podłoże, a warunki będą sprzyjające, zaczynają kiełkować i tworzyć grzybnię.
W przyrodzie wiele pleśni uczestniczy w rozkładzie martwej materii. Dzięki temu składniki odżywcze mogą wracać do obiegu. Niektóre gatunki wykorzystujemy również w produkcji żywności i leków. Inne mogą jednak powodować psucie produktów, wywoływać alergie albo wytwarzać szkodliwe substancje – mykotoksyny.
UWAGA: widoczny nalot to tylko część rozwijającego się grzyba. Strzępki mogą przenikać w głąb produktu, a niektóre pleśnie wytwarzają toksyny, których nie można rozpoznać po samym wyglądzie. Dlatego miękkie produkty, takie jak pieczywo czy owoce, na których pojawiła się pleśń, należy wyrzucić w całości, a nie tylko usuwać widoczną plamę.
Pleśń nie zawsze ma ten sam kolor. W zależności od gatunku i etapu rozwoju może być biała, zielona, niebieskawa, szara lub czarna. Grzyby pleśniowe pokazują, że nawet organizmy, których zwykle nie chcemy oglądać na jedzeniu, odgrywają ważną rolę w przyrodzie i mogą mieć zarówno pożyteczne, jak i szkodliwe znaczenie dla człowieka.
4. Zderzenie dwóch rzek – ujście Zgłowiączki do Wisły
Kiedy przygotowujemy drożdżówki, chleb lub pizzę, korzystamy z pracy organizmów, których nie widać gołym okiem. Drożdże to grzyby zbudowane najczęściej z pojedynczych komórek. W sprzyjających warunkach mogą szybko się rozmnażać, a niektóre z nich przeprowadzają fermentację alkoholową.
Podczas tego procesu cukry są przekształcane między innymi w dwutlenek węgla i alkohol etylowy. Dwutlenek węgla tworzy w cieście pęcherzyki gazu. Zostają one zatrzymane w jego strukturze, dzięki czemu ciasto zwiększa objętość i po upieczeniu staje się pulchne.
Drożdże wykorzystujemy również przy produkcji niektórych napojów fermentowanych. Inne gatunki i szczepy odgrywają rolę w badaniach naukowych oraz biotechnologii.
Różne drożdże można spotkać na powierzchni owoców, w glebie i w wielu innych środowiskach. Nie wszystkie mają jednak takie same właściwości i zastosowania.
Drożdże piekarskie należą do królestwa grzybów, choć nie mają kapeluszy ani trzonów. To przypomina nam, że grzyby są znacznie bardziej różnorodne, niż podpowiada nam obraz borowika z atlasu.
Następnym razem, gdy ciasto będzie rosło w misce, pomyślcie o drobnych komórkach grzybów, które wykonują swoją pracę, choć nie możemy ich zobaczyć bez mikroskopu.
5. Drzewa, ptaki i budowla hydrotechniczna – próg piętrzący na rzece Zgłowiączce
Czy wiecie, że huba widoczna na pniu drzewa to tylko część znacznie większego organizmu, a niektóre grzyby mogą rozwijać się w drewnie przez wiele lat? Huby to potoczna nazwa grzybów, których owocniki często przybierają kształt półek, kopyt lub twardych narośli wyrastających na pniach i gałęziach drzew. Można je spotkać zarówno w lasach, jak i w miejskich parkach, na starych drzewach oraz na martwym drewnie. Owocniki hub mogą być twarde jak drewno, korkowate, skórzaste lub bardziej miękkie. Niektóre są niewielkie i płaskie, inne osiągają znaczne rozmiary. Ich powierzchnia może być gładka, pomarszczona, aksamitna albo pokryta charakterystycznymi strefami w różnych odcieniach brązu, szarości, żółci czy czerwieni. Wiele gatunków wytwarza owocniki, które utrzymują się na drzewie przez kilka lat. Z czasem przyrastają kolejne warstwy, dzięki czemu można czasem obserwować na nich charakterystyczne pasy.
Pod widocznym owocnikiem kryje się grzybnia, czyli sieć mikroskopijnych strzępek rozwijających się w podłożu. U wielu gatunków przerasta ona drewno i rozkłada zawarte w nim związki organiczne.
Niektóre grzyby hubiaste rozwijają się przede wszystkim na martwych drzewach i pniakach. Są ważnymi uczestnikami rozkładu drewna: pomagają rozkładać jego składniki, a zgromadzone w nim substancje stopniowo wracają do obiegu w przyrodzie.
Inne gatunki mogą atakować żywe drzewa. Powodują wtedy rozkład drewna, niekiedy także wewnątrz pnia lub w korzeniach. Drzewo może przez długi czas zachowywać zieloną koronę, mimo że jego drewno jest już osłabione. Rozkładając drewno, grzyby przyczyniają się do powstawania próchnicy i uwalniania składników odżywczych. Martwe drzewa nie są więc bezużytecznymi pozostałościami — stanowią ważne siedlisko dla grzybów, owadów i wielu innych organizmów.
Dziuple, próchniejące fragmenty pni i rozkładające się drewno tworzą mozaikę mikrosiedlisk, od których zależy różnorodność biologiczna lasów i parków. Dlatego pozostawianie części martwego drewna w odpowiednich miejscach ma duże znaczenie przyrodnicze.
Huby najlepiej podziwiać, fotografować i obserwować. Nie należy ich zrywać ani próbować — sam wygląd nie pozwala bezpiecznie ocenić, czy dany grzyb nadaje się do spożycia.
6. Pan Sienkiewicz i różany ogród
Nie każdy grzyb ma kapelusz na trzonie. Murszak rdzawy (Phaeolus schweinitzii) tworzy duże, nieregularne owocniki, które mogą wyglądać jak pofalowane, aksamitne półki albo rozłożyste talerze.
Młody owocnik przyciąga uwagę żółtymi, żółtozielonymi i pomarańczowymi barwami. Z wiekiem staje się coraz ciemniejszy – rdzawobrązowy, a niekiedy niemal czarny.
Murszak rdzawy związany jest przede wszystkim z drzewami iglastymi, między innymi sosnami, świerkami i modrzewiami. Owocniki mogą wyrastać przy podstawie pnia, na pniaku albo pozornie wprost z ziemi.
W przeciwieństwie do grzybów mikoryzowych murszak rdzawy powoduje brunatną zgniliznę drewna. Rozkłada składniki drewna, szczególnie jego celulozę, przez co drewno staje się kruche i rozpada się na charakterystyczne kostki. Jeżeli rozwija się na korzeniach żywego drzewa, może osłabiać jego stabilność. Obecność owocnika u podstawy drzewa jest więc sygnałem, że warto ocenić jego stan.
Kolor owocnika zmienia się wraz z wiekiem. Młody murszak może być jaskrawy i żółtopomarańczowy, a starszy – ciemny i rdzawy. To dobry przykład, że wygląd grzyba nie jest cechą stałą przez cały okres jego rozwoju.
Grzyby są niezbędne w obiegu materii, ale ich wpływ na drzewa może być różny: niektóre wspierają wzrost roślin, inne rozkładają martwe drewno, a jeszcze inne osłabiają żywe drzewa.
Fot. Joanna Fydryszewska
7. Dolina rzeki Zgłowiączki – przyroda rzeki i skarpy
Czy drzewo może mieć partnera, którego prawie nigdy nie widzimy?
Wiele drzew i innych roślin współpracuje z grzybami żyjącymi w glebie. Tę relację nazywamy mikoryzą. Grzybnia rozwija się w kontakcie z korzeniami rośliny, a jej cienkie strzępki mogą docierać do miejsc, do których same korzenie nie sięgają. Dzięki temu roślina może skuteczniej pobierać wodę i niektóre składniki mineralne. A co otrzymuje grzyb? Roślina przekazuje mu związki organiczne powstałe podczas fotosyntezy, które stanowią źródło energii i węgla. To przykład współżycia, w którym obie strony mogą odnosić korzyści.
Mikoryza dotyczy określonych grup grzybów i roślin. Nie należy też mylić jej z rozkładem martwego drewna ani z pasożytnictwem. Mikoryza występuje również w miejskich terenach zielonych. Pod drzewami w parku może rozwijać się sieć grzybni współpracującej z korzeniami. Nie zawsze zobaczymy owocniki, nawet jeśli taka relacja istnieje.
Wiele grzybów, które znamy z leśnych spacerów, jest związanych z określonymi gatunkami drzew. Dlatego podczas obserwacji grzybów warto zwracać uwagę nie tylko na ich wygląd, ale również na to, w pobliżu jakich roślin rosną. To, co dzieje się pod ziemią, jest równie ważne jak to, co widzimy nad jej powierzchnią. Korzenie i grzybnia tworzą część złożonego świata zależności, od których zależy funkcjonowanie ekosystemów.
Fot. Joanna Fydryszewska
8. Zgłowiączka
Grzyby od dawna towarzyszą człowiekowi. Zbieramy niektóre gatunki do jedzenia, wykorzystujemy drożdże w kuchni, a produkty wytwarzane przez grzyby pomagają nam w medycynie i przemyśle.
Pieczarki, boczniaki czy borowiki są wykorzystywane w wielu potrawach. Niektóre grzyby hoduje się na specjalnie przygotowanym podłożu, inne pozyskuje ze środowiska. Grzyby mają charakterystyczny smak i aromat, ale nie zastępują wszystkich grup produktów potrzebnych w zbilansowanej diecie.
Jednym z najważniejszych odkryć w historii medycyny było odkrycie działania penicyliny – antybiotyku związanego z pleśniami z rodzaju Penicillium. Dziś liczne substancje pochodzenia grzybowego są badane i wykorzystywane w farmacji. To jednak nie oznacza, że każda pleśń jest pożyteczna albo że domowe preparaty z grzybów mogą zastąpić leki.
Drożdże pomagają w produkcji pieczywa i napojów fermentowanych. Wybrane grzyby wykorzystuje się także do wytwarzania enzymów, kwasów organicznych i innych substancji przydatnych w przemyśle spożywczym oraz biotechnologii.
Znaczenie grzybów wykracza daleko poza kuchnię i laboratoria. Grzyby rozkładają materię organiczną, uczestniczą w obiegu pierwiastków i współpracują z roślinami.
UWAGA: grzyb może być jednocześnie sprzymierzeńcem człowieka, ważnym uczestnikiem ekosystemu albo organizmem wywołującym choroby. O tym, jaki ma wpływ, decydują między innymi gatunek i warunki, w których żyje. Dlatego poznawanie grzybów jest tak ważne – pozwala lepiej zrozumieć zarówno przyrodę, jak i wiele procesów wykorzystywanych przez człowieka.
9. Kwietna łąka
Grzyby mogą zachwycać kształtem, kolorem i różnorodnością. Jednak niektóre gatunki zawierają toksyny, które mogą poważnie zaszkodzić człowiekowi.
Nie istnieje prosta zasada, która pozwala odróżnić grzyb jadalny od trującego wyłącznie po kolorze, zapachu czy wyglądzie. Niebezpieczny gatunek może przypominać grzyb jadalny, a niektóre toksyny nie zmieniają smaku potrawy.
Objawy zatrucia mogą obejmować nudności, wymioty, bóle brzucha i inne dolegliwości. W przypadku niektórych toksyn pierwsze symptomy pojawiają się dopiero po wielu godzinach, gdy uszkodzenia organizmu mogą być już poważne.
Jak postępować bezpiecznie?
* Zbierajmy wyłącznie grzyby, które potrafimy pewnie rozpoznać.
* Nie podawajmy niepewnych grzybów dzieciom.
* Nie ufajmy domowym testom, takim jak sprawdzanie, czy grzyb ciemnieje po dotknięciu lub czy zwierzęta go jedzą.
* W razie wątpliwości korzystajmy z pomocy grzyboznawcy lub klasyfikatora grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej.
UWAGA: jeśli po zjedzeniu grzybów pojawią się objawy zatrucia, należy pilnie skontaktować się z pomocą medyczną. Nie należy czekać na pogorszenie stanu zdrowia ani samodzielnie wywoływać wymiotów. W nagłej sytuacji dzwońmy pod numer 112 lub 999.
A co z grzybami rosnącymi w mieście?
Najlepiej podziwiać je, fotografować i pozostawiać na miejscu. Nawet jeśli gatunek jest uznawany za jadalny, miejski teren może być narażony na zanieczyszczenia.
Najważniejsza zasada: grzyby poznajemy oczami i wiedzą, a nie próbą smaku.
Fot. Joanna Fydryszewska
10. Śmieszny staw – oczko
Czy wiecie, że jeden organizm może zajmować powierzchnię większą niż tysiąc boisk piłkarskich, a mimo to pozostawać niemal niewidoczny?
W amerykańskim stanie Oregon, w lesie Malheur National Forest, odkryto ogromną grzybnię opieńki ciemnej (Armillaria ostoyae). Rozrasta się ona pod ziemią, zajmując powierzchnię szacowaną na około 965 hektarów. To jeden z najbardziej znanych przykładów ogromnego organizmu grzybowego.
Grzybnia składa się z sieci cienkich strzępek. Mogą one rozrastać się w glebie i drewnie, a z czasem obejmować rozległy obszar. Na powierzchni widzimy czasem niewielkie skupiska owocników opieniek, ale podłoże może kryć znacznie większą sieć grzybni. Jej rozwój zależy od warunków środowiska, dostępności pokarmu i innych czynników. Nie należy też wyobrażać sobie jej jako jednego, pustego tunelu pod ziemią – to rozbudowana sieć strzępek w podłożu.
Grzyby potrafią tworzyć organizmy o rozmiarach, które trudno sobie wyobrazić na podstawie pojedynczego owocnika. Kapelusz, który widzimy podczas spaceru, może być jedynie niewielkim fragmentem znacznie większej całości. Dlatego gdy następnym razem zobaczycie grzyby wyrastające w grupie przy pniu, pomyślcie, co może znajdować się pod Waszymi stopami.