Wirtualna ścieżka edukacyjna powstała w ramach programu edukacyjnego Wiedza Człowiek Emocje Euforia, a utrzymywana jest w ramach programu Wiedza Człowiek Energia Edukacja klimatyczna finansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu w ramach Regionalnego Programu Priorytetowego „Edukacja Ekologiczna 2026”
Wirtualna ścieżka pod nazwą Ekospacer 2026 obejmuje 10 punktów edukacyjnych:
1. Ławeczka Marii Skłodowskiej-Curie i panorama naturalnej doliny rzeki nizinnej
Dokarmiać czy nie dokarmiać? Kiedy ptaki potrzebują naszej pomocy?
Zimą chętnie wieszamy karmniki i wysypujemy do nich ziarno, chcąc pomóc ptakom przetrwać trudny czas. Ale czy dokarmianie jest rzeczywiście potrzebne? A może ingerujemy w naturalne procesy, w których ptaki powinny radzić sobie samodzielnie?
Dlaczego warto dokarmiać ptaki?
• Zimą dostęp do naturalnego pokarmu jest ograniczony. Śnieg przykrywa nasiona, zamarznięta ziemia utrudnia poszukiwanie bezkręgowców, a niskie temperatury zwiększają zapotrzebowanie na energię.
• Współczesne miasta i osiedla oferują ptakom coraz mniej naturalnych źródeł pożywienia. Znikają dzikie zakątki, stare drzewa, krzewy owocowe i niekoszone łąki.
• Dodatkowy pokarm pomaga ptakom uzupełnić zapasy energii potrzebnej do przetrwania mroźnych nocy.
• Karmniki umożliwiają nam obserwowanie ptaków i poznawanie ich zwyczajów.
A jakie są argumenty przeciwko dokarmianiu?
• Nieprawidłowo prowadzone dokarmianie może przynieść więcej szkody niż pożytku.
• Duże skupiska ptaków przy karmniku sprzyjają przenoszeniu chorób.
• Nieodpowiedni pokarm może powodować problemy zdrowotne, a brudne karmniki stają się źródłem zakażeń.
Czy ptaki uzależniają się od karmników i tracą umiejętność samodzielnego zdobywania pokarmu? Nie ma podstaw, by traktować to jako nieuchronny skutek dokarmiania. Ptaki nadal poszukują naturalnego pożywienia, a karmnik jest jednym z dostępnych źródeł pokarmu. Najważniejsza zasada: dokarmiajmy mądrze! Karmnik nie zastąpi ptakom naturalnego środowiska. Powinien być jedynie dodatkowym wsparciem, szczególnie w okresach trudnych warunków pogodowych.
Więcej na ten temat: Stowarzyszenie Jestem na pTAK! – „Czy powinniśmy dokarmiać ptaki?”.
2. Ryby rzeki Wisły
Co podawać ptakom? Dobre menu na zimowe dni
Nie wszystkie ptaki jedzą to samo! Jedne chętnie wybierają nasiona, inne owoce, a jeszcze inne poszukują pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Dlatego warto zadbać o urozmaicone menu ptasiej stołówki.
Co warto przygotować?
• Słonecznik – prawdziwy przysmak wielu gatunków. Jest kaloryczny i bogaty w tłuszcze. Najlepiej wybierać czarny słonecznik, łuskany lub w łupinach, niesolony i nieprażony.
• Ziarna zbóż – pszenica, proso, owies czy jęczmień przypadną do gustu wróblom, mazurkom, trznadlom i innym ptakom ziarnojadnym.
• Orzechy – włoskie i laskowe, rozdrobnione, niesolone i nieprażone. Dostarczają dużo energii.
• Owoce – jabłka, gruszki, winogrona czy namoczone rodzynki. Szczególnie chętnie korzystają z nich kosy i kwiczoły.
• Tłuszcz zwierzęcy – niesolona słonina lub dobrej jakości kule tłuszczowe bez plastikowych siatek. Lubią je sikory, kowaliki i dzięcioły.
• Drobne nasiona – na przykład siemię lniane, które może zainteresować czyże i dzwońce.
Wybierając pokarm, zwracajmy uwagę na jego jakość. Powinien być świeży, suchy, bez pleśni i zanieczyszczeń. Unikajmy produktów przeznaczonych dla ptaków domowych, których skład może nie odpowiadać potrzebom naszych dzikich gatunków.
Warto również obserwować, co znika z karmnika najszybciej. To najlepsza podpowiedź, jakie pokarmy odpowiadają ptasim gościom.
Łuskany słonecznik jest szczególnie dobrym wyborem. Ptaki nie tracą czasu na usuwanie łupin, dzięki czemu mogą szybciej zjeść potrzebną porcję pokarmu. Ma to ogromne znaczenie podczas krótkich zimowych dni, kiedy każda godzina jest cenna.
Pamiętajmy także o świeżej wodzie. Zimą ptakom trudno znaleźć niezamarznięte źródła, a pokarm złożony głównie z ziaren nie dostarcza im wystarczającej ilości płynów.
3. Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 w dolinach rzek – ochrona siedlisk i gatunków
Czego nie podawać ptakom? Dlaczego chleb to zły pomysł?
Chleb, bułki, resztki obiadu… Wiele osób uważa, że skoro ptaki chętnie zjadają takie produkty, to muszą być dla nich dobre. Nic bardziej mylnego! Chleb szkodzi ptakom!
Pieczywo ma niewielką wartość odżywczą w stosunku do potrzeb energetycznych ptaków. Współczesne wypieki zawierają często sól, cukier, konserwanty i inne dodatki, które nie powinny znaleźć się w ich diecie. Chleb, szczególnie podawany regularnie i w dużych ilościach, może prowadzić do zaburzeń układu pokarmowego, niedoborów pokarmowych i pogorszenia kondycji. Ptaki najedzone pieczywem mogą rezygnować z poszukiwania wartościowego pożywienia.
Zamiast chleba wybierzmy ziarna, niesolone orzechy, owoce lub odpowiednie mieszanki pokarmowe. A jeśli wybieramy się nad staw, nie zabierajmy bułek dla kaczek i łabędzi. Możemy pomóc im znacznie lepiej, pozostawiając w ich otoczeniu naturalne źródła pokarmu lub stosując odpowiednie warzywa i ziarna.
Niebezpieczne są również inne produkty, które często trafiają do karmników. Czego zdecydowanie unikać?
• chleba, bułek, ciast i innych wypieków;
• słonych orzeszków i prażonych nasion;
• wędlin, przyprawionych resztek mięsa i słonych produktów;
• spleśniałych, starych i zepsutych owoców;
• produktów z dużą ilością cukru i konserwantów;
• mleka – ptaki nie mają odpowiednich enzymów do trawienia laktozy;
• tłuszczów płynnych, które mogą zabrudzić i uszkodzić pióra.
Szczególnie niebezpieczne jest podawanie niewłaściwego pokarmu w okresie lęgowym. Ptaki mogą przynosić go swoim pisklętom, a duże, twarde lub nieodpowiednie kawałki mogą doprowadzić do zadławienia.
Pamiętajmy: to, że ptak coś zjada, nie oznacza, że jest to dla niego zdrowe!
4. Zderzenie dwóch rzek – ujście Zgłowiączki do Wisły
Do kiedy dokarmiać ptaki? Czy wiosną karmnik powinien zniknąć?
Wielu z nas uważa, że dokarmianie ptaków kończy się wraz z nadejściem wiosny. Kiedy znika śnieg, robi się cieplej, a w ogrodach pojawiają się pierwsze owady, chowamy karmniki do następnej zimy. Zimą dokarmianie ma szczególne znaczenie, ponieważ mróz, śnieg i krótki dzień utrudniają zdobywanie pożywienia. Warto rozpocząć je późną jesienią, gdy naturalnych zasobów zaczyna brakować, a pogoda staje się coraz trudniejsza. Nie ma jednak jednej daty, w której należy zakończyć dokarmianie.
Dlaczego ptaki mogą potrzebować wsparcia również wiosną i latem?
• Wczesną wiosną ptaki intensywnie poszukują partnerów, budują gniazda i przygotowują się do lęgów. To okres dużego wydatku energetycznego.
• Wiosenne chłody i intensywne opady mogą ograniczać dostęp do owadów i innych bezkręgowców.
• Podczas suszy dżdżownice i inne organizmy ukrywają się głębiej w glebie, przez co trudniej je znaleźć.
• Latem ptaki przechodzą pierzenie, czyli wymianę piór, która wymaga dodatkowej energii.
Jeśli decydujemy się na dokarmianie całoroczne, musimy pamiętać o zmianie rodzaju pokarmu. Wiosną i latem szczególnie ważne jest pożywienie bogate w białko, a także zachowanie higieny. Pokarm w wyższych temperaturach szybko się psuje, dlatego należy wykładać go w mniejszych ilościach i częściej wymieniać.
Najważniejsze: nie kierujmy się wyłącznie kalendarzem, lecz pogodą i rzeczywistymi potrzebami ptaków. Niezależnie od pory roku zawsze możemy natomiast zadbać o naturalne źródła pokarmu: owocujące krzewy, rośliny nasienne, stare drzewa i miejsca, w których żyją owady.
5. Drzewa, ptaki i budowla hydrotechniczna – próg piętrzący na Zgłowiączce
Dlaczego systematyczność jest tak ważna? Krótki dzień, wielkie potrzeby
Wyobraź sobie mroźny, zimowy poranek. Temperatura spada poniżej zera, ziemię pokrywa śnieg, a małe ptaki od wczesnych godzin poszukują czegoś do jedzenia. Przylatują do znanego im karmnika. Ale co, jeśli jest pusty?
Ptaki szybko zapamiętują miejsca, w których mogą znaleźć pożywienie. Uczą się również, kiedy warto je odwiedzać. Jeśli regularnie uzupełniamy karmnik, staje się on ważnym punktem na ich codziennej trasie. Zimą regularność ma duże znaczenie. Zimowy dzień jest krótki. Ptaki mają niewiele czasu na zdobycie odpowiedniej ilości pokarmu, zanim zapadnie zmrok. Muszą zgromadzić energię, która pozwoli im przetrwać długą, zimną noc. Małe ptaki mają bardzo szybką przemianę materii i potrzebują częstych posiłków. Przykładowo modraszka może w ciągu dnia zjadać pokarm odpowiadający nawet jednej czwartej do jednej trzeciej masy jej ciała.
Dlatego jeśli zdecydujemy się na zimowe dokarmianie, powinniśmy:
• uzupełniać karmnik regularnie, najlepiej o stałych porach;
• zapewniać odpowiednią ilość świeżego pokarmu;
• kontrolować stan karmnika i jakość pożywienia;
• dostosowywać ilość pokarmu do liczby odwiedzających ptaków.
W trudnych warunkach pogodowych warto uzupełniać pokarm rano i we wczesnych godzinach popołudniowych.
A co, jeśli wyjeżdżamy na ferie lub nie możemy codziennie uzupełniać karmnika? Dobrym rozwiązaniem może być karmnik z zasobnikiem, który stopniowo uwalnia ziarno i pozwala ptakom korzystać z zapasu przez kilka dni.
Pamiętaj!
Jeżeli nie możemy zapewnić ciągłości zimowego dokarmiania, lepiej nie rozpoczynać go przypadkowo. Pomoc powinna być odpowiedzialna i przewidywalna. Dla ptaków regularność może mieć naprawdę duże znaczenie!
6. Pan Sienkiewicz i różany ogród
Ptasia stołówka w ogrodzie – jak stworzyć miejsce przyjazne ptakom?
Czy wiesz, że najlepszy karmnik dla ptaków może znajdować się w ogrodzie, choć wcale nie musi mieć dachu, ścian ani podajnika na ziarno?
To ogród pełen różnorodnych roślin, owoców, nasion i owadów. Taka przestrzeń zapewnia ptakom pożywienie nie tylko zimą, ale przez wszystkie pory roku. Ważna jest różnorodność. Zamiast idealnie przystrzyżonego trawnika i jednolitego żywopłotu wybierzmy rośliny, które dostarczą ptakom pożywienia i schronienia.
Warto posadzić:
• Jarząb pospolity – jego owoce są pokarmem dla wielu ptaków, między innymi gili, kwiczołów i drozdów.
• Głóg – dostarcza owoców, które mogą pozostawać na krzewach przez część zimy.
• Dzika róża – jej owoce, czyli owoce róży, są cennym źródłem pożywienia.
• Bez czarny – jego owoce chętnie zjadają liczne gatunki ptaków.
• Tarnina – zapewnia pożywienie i bezpieczne schronienie w gęstych, ciernistych gałęziach.
• Kalina i czeremcha – ich owoce również przyciągają skrzydlatych gości.
Nie usuwajmy wszystkich przekwitłych roślin! Suche kwiatostany słoneczników, jeżówek, rudbekii czy traw ozdobnych mogą zawierać nasiona, którymi zainteresują się ptaki. Warto również pozostawić część opadłych liści. Pod ich warstwą zimują owady, larwy i inne bezkręgowce. To naturalna spiżarnia kosów, rudzików i innych ptaków poszukujących pokarmu na ziemi.
A jeśli w ogrodzie znajdzie się miejsce na niewielkie poidełko, zyskamy dodatkowy punkt przyciągający ptasich gości.
Ogród przyjazny ptakom nie musi być idealnie uporządkowany. Czasami wystarczy pozostawić trochę liści, nie przycinać wszystkich bylin jesienią i posadzić kilka owocujących krzewów. To, co dla nas może wyglądać jak nieporządek, dla przyrody jest źródłem życia!
7. Dolina rzeki Zgłowiączki – przyroda rzeki i skarpy
Czy wiesz, że ptaki zmieniają menu wraz z porami roku?
Latem w ogrodach możemy obserwować sikory poszukujące gąsienic, owadów i pająków. Zimą te same ptaki chętnie odwiedzają karmniki, wybierając słonecznik i tłuste nasiona. Ptaki dostosowują dietę do tego, co w danym okresie jest dostępne w środowisku.
Sikory – latem owady, zimą nasiona
Sikory, między innymi bogatki i modraszki, są bardzo sprawnymi łowcami owadów. Wiosną i latem poszukują gąsienic, larw, pająków i innych bezkręgowców. Szczególnie ważne są one podczas wychowywania piskląt, które potrzebują pokarmu bogatego w białko. Jesienią i zimą, gdy owadów jest znacznie mniej, sikory chętnie korzystają z nasion, orzechów i tłustego pokarmu. Słonecznik dostarcza im energii potrzebnej do utrzymania odpowiedniej temperatury ciała.
Kosy – od dżdżownic do owoców
Kosy większość ciepłego sezonu spędzają na poszukiwaniu pokarmu w glebie i ściółce. Ich przysmakiem są dżdżownice, owady, larwy i inne drobne bezkręgowce. Zimą, kiedy ziemia zamarza lub przykrywa ją śnieg, trudniej im znaleźć takie pożywienie. Wtedy chętniej sięgają po owoce i jagody. W ich menu pojawiają się między innymi owoce jarzębiny, głogu, dzikiej róży oraz pozostawione na drzewach jabłka.
Zimą przygotujmy dla sikor słonecznik i niesolone orzechy, a dla kosów jabłka, gruszki i inne owoce.
Nie zapominajmy również o ogrodzie! Pozostawione na roślinach owoce, nasiona suchych kwiatostanów i warstwa opadłych liści to naturalna spiżarnia, z której ptaki korzystają przez cały rok.
8. Zgłowiączka
Nie tylko ptaki korzystają z naszej pomocy. Jak dokarmiać wiewiórki?
Ruda, zwinna i niezwykle ciekawska. Wiewiórka pospolita to jeden z najbardziej rozpoznawalnych mieszkańców naszych parków i ogrodów. Jesienią możemy obserwować ją podczas intensywnego gromadzenia zapasów, a zimą – podczas poszukiwania ukrytych wcześniej przysmaków.
Czy wiewiórki potrzebują naszej pomocy? I co możemy im zaoferować?
Wiewiórki nie zapadają w sen zimowy. Zimą ograniczają aktywność podczas największych mrozów, ale w cieplejsze dni opuszczają swoje kryjówki i szukają pokarmu. Ich dieta jest urozmaicona. Obejmuje między innymi nasiona drzew iglastych, orzechy, żołędzie, owoce, grzyby, a także niektóre owady i jaja ptaków.
Jeżeli w miejscu, w którym przebywają, rzeczywiście brakuje naturalnego pokarmu, można zaoferować im niewielkie ilości:
• orzechów laskowych i włoskich – najlepiej w łupinach;
• niesolonych, nieprażonych orzechów ziemnych;
• nasion słonecznika i dyni, bez dodatku soli;
• niewielkich ilości świeżych owoców.
Czego nie podawać?
Unikajmy chleba, słodyczy, słonych przekąsek, produktów przyprawianych i przetworzonych. Nie podawajmy również spleśniałych orzechów ani zepsutych owoców.
Jak dokarmiać odpowiedzialnie?
Najlepiej wykładać niewielkie porcje pokarmu w odpowiednim, spokojnym miejscu. Nie przyzwyczajajmy wiewiórek do jedzenia podawanego bezpośrednio z ręki. Nie próbujmy ich łapać ani oswajać.
Pamiętajmy też, że dokarmianie nie powinno zastępować naturalnego pokarmu. Wiewiórki potrzebują przede wszystkim drzew, krzewów i miejsc, w których mogą samodzielnie zdobywać oraz magazynować pożywienie.
Najlepszą pomocą jest park pełen starych drzew, orzechów i naturalnych kryjówek!
9. Kwietna łąką
Jaki karmnik wybrać? Nie każdy pasuje do każdego ptaka!
Karmnik to nie tylko miejsce, w którym wykładamy pokarm. Jego konstrukcja, wielkość i sposób podawania jedzenia mają znaczenie zarówno dla bezpieczeństwa ptaków, jak i dla higieny dokarmiania.
1. Karmnik tradycyjny – domek z daszkiem
To jeden z najbardziej rozpoznawalnych modeli. Ma platformę, na której wysypujemy ziarno, oraz daszek chroniący pokarm przed deszczem i śniegiem. Chętnie korzystają z niego wróble, mazurki, sikory i dzwońce.
Ważne, aby miał odpowiedni odpływ wody i umożliwiał łatwe sprzątanie.
2. Karmnik tubowy – dla miłośników nasion – to pionowy pojemnik z otworami i miejscami do pobierania pokarmu. Doskonale sprawdza się przy podawaniu słonecznika i innych nasion. Ogranicza rozsypywanie pokarmu i jest stosunkowo łatwy w utrzymaniu czystości.
3. Karmnik na kule tłuszczowe to specjalny koszyczek lub podajnik umożliwia bezpieczne podawanie kul tłuszczowych. Chętnie korzystają z niego sikory, kowaliki i dzięcioły. Wybierajmy modele bez plastikowych siatek, w które ptaki mogą zaplątać nogi lub dziób.
4. Karmnik platformowy – dla ptaków żerujących na ziemi – to płaska, stabilna powierzchnia, na której można wykładać owoce, ziarna i inne odpowiednie pokarmy. Jest szczególnie przydatna dla kosów, kwiczołów i rudzików. Powinna znajdować się w bezpiecznym miejscu, z dala od kotów i innych drapieżników.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze karmnika?
Dobry karmnik powinien być:
• wykonany z trwałych materiałów;
• odporny na deszcz i śnieg;
• wyposażony w daszek lub inne zabezpieczenie pokarmu;
• łatwy do otwierania, opróżniania i czyszczenia;
• dostosowany do rodzaju pokarmu i gatunków ptaków.
Nie musimy kupować najbardziej ozdobnego modelu. W przypadku karmników najlepiej sprawdzają się proste i funkcjonalne rozwiązania.
Pamiętajmy: karmnik ma być przede wszystkim bezpieczny dla ptaków, a nie dekoracyjny dla nas!
10.Śmieszny staw – oczko
Gdzie zamontować karmnik? Bezpieczeństwo przede wszystkim!
Wybraliśmy karmnik, kupiliśmy odpowiedni pokarm. Pozostaje jeszcze jedno ważne pytanie: gdzie go umieścić?
Nawet najlepsza ptasia stołówka może stać się niebezpieczna, jeśli znajdzie się w niewłaściwym miejscu. Ptaki podczas jedzenia muszą mieć możliwość obserwowania otoczenia i szybkiej ucieczki w razie zagrożenia.
Na co zwrócić uwagę?
1. Wysokość montażu – karmnik powinien znajdować się na wysokości utrudniającej dostęp kotom i innym drapieżnikom. W praktyce dla typowego karmnika ogrodowego można przyjąć około 1,5–2 m nad ziemią, dostosowując wysokość do konstrukcji i otoczenia.
2. Bezpieczna odległość od krzewów – w pobliżu warto pozostawić drzewa lub krzewy, na których ptaki mogą odpocząć i schronić się przed zagrożeniem. Nie powinny jednak znajdować się tak blisko, aby kot mógł z nich wykonać skok na karmnik. Unikajmy też gęstych, zimozielonych krzewów bezpośrednio przy stołówce.
3. Ochrona przed wiatrem i opadami – wybierajmy miejsce osłonięte od silnego wiatru i zacinającego deszczu. Daszek karmnika powinien chronić pokarm przed zamoknięciem. Nie ma jednej obowiązującej strony świata – ważniejsze jest uwzględnienie lokalnych warunków i kierunku dominujących wiatrów. Warto ustawić karmnik tak, aby otwarta część nie była wystawiona na najczęstsze podmuchy i opady.
4. Bezpieczna odległość od szyb – ptaki mogą nie zauważyć przezroczystej szyby lub odbicia drzew i nieba. Zderzenie z oknem może skończyć się poważnym urazem, a nawet śmiercią.
5. Łatwy dostęp do czyszczenia – karmnik powinien znajdować się w miejscu, do którego bez problemu dotrzemy. Regularne usuwanie resztek pokarmu, odchodów i zanieczyszczeń jest konieczne, aby ograniczyć rozprzestrzenianie się chorób.
Źródło:
• Mądre dokarmianie ptaków cz. 1.
• Czy powinniśmy dokarmiać ptaki?.
• Kiedy należy dokarmiać ptaki?.
• Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o dokarmianiu, ale nie mieliście kogo zapytać (PDF).
• Ptaki w ogrodzie, jak o nie zadbać?.
• Szyby i ptaki, niewidzialne zagrożenie.
