Wirtualna ścieżka edukacyjna powstała w ramach programu edukacyjnego Wiedza Człowiek Emocje Euforia, a utrzymywana jest w ramach programu Wiedza Człowiek Energia Edukacja klimatyczna finansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu w ramach Regionalnego Programu Priorytetowego „Edukacja Ekologiczna 2026”
Rośliny i zwierzęta z naszej ścieżki edukacyjnej spotkasz nie tylko w parku, nad Wisłą czy na miejskich skwerach. Znajdziesz je również w baśniach, legendach, wierszach i znanych utworach literackich!
Wirtualna ścieżka pod nazwą Ekospacer 2026 obejmuje 10 punktów edukacyjnych:
1. Ławeczka Marii Skłodowskiej-Curie i panorama naturalnej doliny rzeki nizinnej
W baśni Hansa Christiana Andersena „Dzikie łabędzie” pokrzywa odegrała niezwykłą rolę. Eliza, chcąc uwolnić jedenastu braci od zaklęcia, musiała zebrać parzące rośliny i utkać z nich koszule. Była to trudna i bolesna praca, ale właśnie pokrzywa stała się narzędziem, które pozwoliło uratować braci.
Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych roślin naszej przyrody. Rośnie na łąkach, przydrożach, w ogrodach, parkach i na obrzeżach lasów. Szczególnie dobrze czuje się na glebach żyznych, bogatych w związki azotu.
Jej łodygi i liście pokryte są drobnymi włoskami parzącymi. Przy dotknięciu ich kruche końcówki łamią się, a zawartość włosków dostaje się do skóry, wywołując pieczenie i swędzenie.
Ale pokrzywa to znacznie więcej niż roślina, której należy unikać! Jest ważnym elementem ekosystemu. Stanowi roślinę żywicielską dla gąsienic kilku gatunków motyli, między innymi rusałki pokrzywnika, rusałki pawika i rusałki ceika. Jej młode liście są jadalne po odpowiednim przygotowaniu, a dawniej wykorzystywano również jej włókna do produkcji tkanin, sznurów i sieci.
Niektóre motyle nie mogłyby się rozwijać bez pokrzywy! To właśnie na jej liściach samice składają jaja, a gąsienice znajdują pokarm.
2. Ryby rzeki Wisły
Legenda o smoku wawelskim opowiada o Krakowie i Wiśle, nad którą wznosi się wzgórze wawelskie. Choć smok należy do świata legend, sama rzeka jest miejscem niezwykle bogatym w życie.
Wisła jest najdłuższą rzeką Polski. Jej dolina tworzy zróżnicowane środowiska: piaszczyste łachy, wyspy, starorzecza, skarpy, nadrzeczne łąki i lasy łęgowe.
Wzdłuż Wisły rosną między innymi wierzby, topole, olsze i różne gatunki roślin zielnych. Na podmokłych terenach można spotkać trzcinę pospolitą, pałkę szerokolistną i kosaćce żółte.
Rzeka jest również ważnym korytarzem ekologicznym. Korzystają z niej ptaki wodne i błotne, ryby, płazy, owady i ssaki. Dolina Wisły stanowi miejsce odpoczynku i żerowania ptaków wędrownych.
Naturalne, piaszczyste wyspy i łachy na Wiśle są ważnymi miejscami lęgowymi niektórych ptaków, między innymi rybitw i sieweczek.
3. Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 w dolinach rzek – ochrona siedlisk i gatunków
W baśni Hansa Christiana Andersena „Calineczka” maleńka bohaterka zostaje umieszczona na liściu rośliny wodnej, który staje się jej tratwą. Ta scena pozwala nam zajrzeć do fascynującego świata roślin żyjących w wodzie.
Jednymi z najbardziej charakterystycznych roślin naszych stawów i jezior są grzybienie białe (Nymphaea alba) i grążel żółty (Nuphar lutea).
Grzybienie mają duże, okrągłe liście pływające na powierzchni wody oraz efektowne białe kwiaty. Grążel wyróżnia się żółtymi kwiatami o kulistym kształcie. Oba gatunki mają długie ogonki liściowe i kłącza zakotwiczone w dnie zbiornika.
Rośliny wodne pełnią bardzo ważną funkcję w ekosystemach. Dostarczają tlenu, stanowią schronienie dla drobnych zwierząt wodnych, zapewniają miejsca odpoczynku dla płazów i owadów, a ich liście mogą służyć ptakom jako miejsca żerowania.
Liście grzybieni i grążeli mają specjalną budowę, która umożliwia im unoszenie się na powierzchni wody. W ich tkankach znajdują się przestrzenie wypełnione powietrzem.
4. Zderzenie dwóch rzek – ujście Zgłowiączki do Wisły
Dąb od wieków zajmuje szczególne miejsce w kulturze, legendach i literaturze. Kojarzy się z siłą, trwałością, mądrością i długowiecznością. Nie bez powodu nazywany jest królem drzew!
W Polsce najczęściej spotykamy dąb szypułkowy (Quercus robur) i dąb bezszypułkowy (Quercus petraea). Oba gatunki mogą osiągać imponujące rozmiary i żyć kilkaset lat.
Dąb szypułkowy łatwo rozpoznać po charakterystycznych liściach z zaokrąglonymi klapami oraz żołędziach osadzonych na długich szypułkach. Jego owoce są ważnym pokarmem dla wielu zwierząt. Korzystają z nich między innymi sójki, wiewiórki, dziki i myszy leśne.
Dąb jest również prawdziwym mieszkaniem dla przyrody. W jego korze, dziuplach, gałęziach i koronie żyją liczne owady, ptaki, pajęczaki, grzyby i porosty. Stare drzewa mogą stanowić siedlisko setek, a nawet tysięcy gatunków organizmów.
Sójki pomagają dębom w rozsiewaniu! Zakopują żołędzie jako zapasy na zimę, a o części z nich zapominają. Z pozostawionych nasion mogą wyrosnąć nowe drzewa.
5. Drzewa, ptaki i budowla hydrotechniczna – próg piętrzący na Zgłowiączce
„Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu” – to jedna z najbardziej znanych myśli z książki „Mały Książę” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego.
Róża Małego Księcia jest symbolem miłości, troski i odpowiedzialności. W świecie przyrody róże również mają wiele do zaoferowania.
W Polsce spotykamy liczne gatunki róż, zarówno uprawiane w ogrodach, jak i dziko rosnące. Jedną z najbardziej znanych jest róża dzika (Rosa canina).
To krzew o łukowato wygiętych pędach, na których znajdują się charakterystyczne kolce. Kwitnie najczęściej od maja do lipca, wytwarzając delikatne, zwykle jasnoróżowe lub białe kwiaty.
Po przekwitnięciu rozwijają się czerwone owoce, popularnie nazywane owocami dzikiej róży. Są one bogate w witaminę C i stanowią pokarm dla wielu ptaków oraz ssaków.
Róże są także ważnymi roślinami dla owadów zapylających. Ich kwiaty dostarczają pyłku, a niektóre gatunki owadów wykorzystują liście róż jako pokarm dla larw.
Owoce dzikiej róży pozostają na krzewach jesienią i zimą, dzięki czemu mogą być ważnym źródłem pokarmu dla ptaków.
6. Pan Sienkiewicz i różany ogród
15 listopada przypada rocznica śmierci Henryka Sienkiewicza – jednego z najwybitniejszych polskich pisarzy, laureata Literackiej Nagrody Nobla z 1905 roku. Autor „Quo vadis”, „Trylogii”, „Krzyżaków” i „W pustyni i w puszczy” potrafił nie tylko opowiadać niezwykłe historie, ale również zabierać czytelników w dalekie podróże i przybliżać im nieznane zakątki świata.
Szczególnie interesująca pod względem przyrodniczym jest powieść „W pustyni i w puszczy”. Czytając przygody Stasia Tarkowskiego i Nel Rawlison, poznajemy Afrykę – jej rozległe pustynie, sawanny, tropikalne lasy, rzeki i jeziora. Przyroda nie jest w tej książce jedynie tłem wydarzeń. Towarzyszy bohaterom na każdym etapie podróży, czasem daje im schronienie, a innym razem staje się źródłem niebezpieczeństw. Co ciekawe, Sienkiewicz nie wymyślił całego tego świata wyłącznie przy biurku. W 1890 roku wyruszył w podróż do Afryki, która dostarczyła mu wielu inspiracji. Poznawał tamtejsze krajobrazy, obserwował przyrodę, spotykał ludzi i gromadził doświadczenia, które później wykorzystywał w swojej twórczości.
Afrykański świat Sienkiewicza jest pełen niezwykłych mieszkańców. W powieści spotykamy słonie, lwy, zebry, antylopy, hipopotamy, krokodyle, małpy i wiele gatunków ptaków. Szczególne miejsce zajmuje słoń King, z którym Nel nawiązuje wyjątkową więź. Nie można też zapomnieć o Sabie – wiernym psim towarzyszu Stasia i Nel.
Powieść Sienkiewicza przypomina nam, jak ogromna i różnorodna jest przyroda naszej planety. Każdy krajobraz, roślina i zwierzę tworzą część skomplikowanego świata wzajemnych zależności.
Choć od czasów, w których powstała książka, wiele się zmieniło, afrykańska przyroda nadal potrzebuje ochrony. Utrata siedlisk, zmiany klimatu, kłusownictwo i działalność człowieka stanowią poważne zagrożenie dla wielu gatunków.
A czy wiecie, że nie trzeba wyruszać aż do Afryki, aby odkrywać niezwykły świat przyrody? Wystarczy wybrać się na spacer po naszej ścieżce edukacyjnej. Włocławska zieleń, drzewa, łąki i Dolina Wisły również kryją wiele fascynujących historii.
7. Dolina rzeki Zgłowiączki – przyroda rzeki i skarpy
W baśni braci Grimm ptaki pomagają Kopciuszkowi wykonać trudne zadanie: oddzielić ziarna soczewicy i maku od popiołu. Gołębie i inne ptaki przybywają na pomoc, pokazując, że nawet niewielkie zwierzęta mogą odegrać ważną rolę.
Gołębie są dobrze znanymi mieszkańcami miast. Możemy spotkać gołębia miejskiego, grzywacza i sierpówkę. Żywią się przede wszystkim nasionami i owocami, a ich obecność jest naturalnym elementem miejskich ekosystemów.
Warto również wspomnieć o mrówkach. To owady społeczne żyjące w doskonale zorganizowanych koloniach. W jednym gnieździe może mieszkać wiele tysięcy osobników, które współpracują przy zdobywaniu pokarmu, opiece nad potomstwem i obronie mrowiska.
Mrówki uczestniczą w rozkładzie szczątków organicznych, przenoszą nasiona niektórych rślin i wpływają na strukturę gleby.
Mrówki mogą pomagać roślinom w rozsiewaniu nasion. Niektóre nasiona mają specjalne, bogate w substancje odżywcze wyrostki, które przyciągają mrówki. Owady zabierają je do gniazd, a nasiona pozostawiają w nowym miejscu.
8. Zgłowiączka
„Halo, halo! Tutaj ptasie radio w brzozowym gaju…” – tak rozpoczyna się jeden z najbardziej rozpoznawalnych wierszy Juliana Tuwima.
W „Ptasim Radiu” ptaki prowadzą prawdziwą audycję, a każdy z bohaterów ma własny głos. To doskonała okazja, by przyjrzeć się ptakom, które możemy spotkać podczas spaceru po miejskich parkach i nad Wisłą.
Wśród mieszkańców Włocławka znajdziemy między innymi:
– sikorę bogatkę – rozpoznawalną po żółtym brzuchu z czarnym pasem;
– kosa – samiec ma czarne upierzenie i żółty dziób, a jego śpiew jest melodyjny;
– szpaka – jego upierzenie mieni się metalicznymi barwami, a ptak potrafi naśladować inne dźwięki;
– modraszkę – niewielką sikorę z niebieską czapeczką.
Ptaki wykorzystują drzewa i krzewy jako miejsca odpoczynku, schronienia, żerowania i zakładania gniazd. Ich śpiew ma różne funkcje: pomaga przyciągnąć partnera, oznaczyć terytorium i komunikować się z innymi osobnikami.
Nie wszystkie ptaki śpiewają wyłącznie wiosną. Niektóre, jak kos, potrafią śpiewać również jesienią, choć ich aktywność głosowa jest wtedy zwykle mniejsza.
9. Kwietna łąka
Pszczółka Maja, bohaterka książek Waldemara Bonselsa i późniejszych adaptacji, zabiera nas w podróż do świata łąki. To miejsce, w którym nawet najmniejsza roślina i najdrobniejszy owad mają swoje znaczenie.
Łąki kwietne to zbiorowiska wielu gatunków roślin. Możemy spotkać na nich między innymi koniczynę, chaber łąkowy, krwawnik pospolity, mniszek lekarski, komonicę zwyczajną czy złocienie.
Różnorodność gatunkowa sprawia, że łąka jest doskonałym miejscem życia dla wielu zwierząt. Kwiaty dostarczają nektaru i pyłku pszczołom, trzmielom, motylom i muchówkom. Wśród źdźbeł traw i liści znajdują schronienie pająki, chrząszcze i koniki polne.
Łąka kwietna jest również ważna dla ptaków, które znajdują tam pokarm w postaci nasion i owadów.
Nie wszystkie kwiaty łąkowe kwitną w tym samym czasie. Dzięki temu dobrze zaplanowana łąka może dostarczać owadom pokarmu od wiosny aż do jesieni.
10. Śmieszny staw – oczko
„Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!” – tak rozpoczyna się znana fraszka Jana Kochanowskiego „Na lipę”.
Poeta przedstawił lipę jako przyjazne drzewo, które daje cień, chroni przed upałem i zaprasza do odpoczynku. I rzeczywiście – lipy od dawna sadzono w pobliżu domów, dworów, kościołów i przy wiejskich drogach.
W Polsce występuje kilka gatunków lip, między innymi lipa drobnolistna (Tilia cordata) i lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos).
Ich charakterystyczne liście mają sercowaty kształt, a latem drzewa pokrywają się drobnymi, żółtawymi kwiatami o intensywnym, słodkim zapachu. Kwiaty lipy są bardzo cennym źródłem nektaru i pyłku dla owadów zapylających. Chętnie odwiedzają je pszczoły, trzmiele i muchówki.
Lipa jest również rośliną wykorzystywaną przez człowieka. Jej kwiatostany od dawna stosowane są do przygotowywania naparów, a miękkie drewno znajduje zastosowanie w rzeźbiarstwie.
Kwiaty lipy rozwijają się wraz z charakterystyczną podłużną podsadką, która pomaga w rozsiewaniu owoców. Cały kwiatostan łatwo rozpoznać po tej jasnej, skrzydełkowatej części.
