Wirtualna ścieżka edukacyjna powstała w ramach programu edukacyjnego Wiedza Człowiek Emocje Euforia, a utrzymywana jest w ramach programu Wiedza Człowiek Energia Edukacja klimatyczna finansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu w ramach Regionalnego Programu Priorytetowego „Edukacja Ekologiczna 2026”
Wirtualna ścieżka pod nazwą Ekospacer 2026 obejmuje 10 punktów edukacyjnych:
1. Ławeczka Marii Skłodowskiej-Curie i panorama naturalnej doliny rzeki nizinnej
Jesienią krzewy i drzewa ozdobione czerwonymi, pomarańczowymi i ciemnymi owocami przyciągają nasz wzrok. Jarzębina, głóg, dzika róża czy kalina nie tylko pięknie wyglądają, ale pełnią bardzo ważną funkcję w przyrodzie. Dla wielu zwierząt są cennym źródłem pożywienia, szczególnie gdy nadchodzi zima.
Które owoce są ważne dla ptaków?
– Jarząb pospolity (jarzębina) – jego czerwone owoce zjadają między innymi kwiczoły, kosy i jemiołuszki.
– Głóg – jego owoce są pokarmem dla wielu ptaków, a gęste, często kolczaste krzewy zapewniają im schronienie.
– Dzika róża – czerwone owoce są chętnie wykorzystywane przez ptaki i drobne ssaki.
– Kalina koralowa – jej czerwone owoce pozostają na krzewach jesienią i mogą być pokarmem dla niektórych gatunków ptaków.
– Bez czarny – jego ciemne owoce są ważnym źródłem pożywienia dla wielu ptaków, które przy okazji rozsiewają nasiona.
Z owoców i nasion korzystają także drobne ssaki, między innymi gryzonie. Niektóre zwierzęta zjadają owoce bezpośrednio na krzewach, inne przenoszą je lub gromadzą jako zapasy.
Warto pamiętać, że owoce są częścią naturalnego łańcucha pokarmowego. Ich obecność wpływa na rozmieszczenie zwierząt i pomaga roślinom zasiedlać nowe miejsca.
Jesienne przycinanie i porządkowanie krzewów powinno być przemyślane. Pozostawione owoce mogą być dla ptaków szczególnie ważne w czasie mrozów, kiedy dostępność innych źródeł pokarmu jest ograniczona.
Niektóre ptaki, na przykład jemiołuszki, potrafią przylatywać do naszego kraju w dużych stadach z północnych i wschodnich rejonów Europy. Zimą chętnie korzystają z owoców pozostających na drzewach i krzewach.
2. Ryby rzeki Wisły
Jesienią nad Wisłą zmienia się nie tylko krajobraz. Krótsze dni, niższa temperatura powietrza i coraz chłodniejsza woda wpływają na życie roślin i zwierząt związanych z rzeką. Choć przyroda stopniowo zwalnia, Wisła nie przestaje tętnić życiem. Nadal jest ważnym miejscem żerowania, odpoczynku i wędrówek wielu gatunków.
Ryby są zwierzętami zmiennocieplnymi, dlatego temperatura ich ciała zależy od temperatury wody. Gdy woda się ochładza, ich metabolizm zwalnia, a zapotrzebowanie na pokarm i energię maleje. Wiele gatunków ogranicza aktywność i przemieszcza się w miejsca zapewniające bardziej stabilne warunki, na przykład głębsze partie rzeki lub spokojniejsze odcinki.
Wisła jest ważnym miejscem dla ptaków wodnych i błotnych. Jesienią nad rzeką można obserwować między innymi kaczki krzyżówki, łyski, kormorany, mewy i czaple. Niektóre ptaki pozostają tu na zimę, inne zatrzymują się podczas wędrówek, by odpocząć i uzupełnić zapasy energii.
Piaszczyste wyspy, łachy i odsłonięte brzegi są ważnymi miejscami odpoczynku. Zmiany poziomu wody i układu nurtu sprawiają, że nadwiślański krajobraz nieustannie się zmienia.
Nadbrzeżne wierzby, topole i inne drzewa stopniowo zrzucają liście, a roślinność zielna zasycha lub zamiera nadziemnymi częściami. Ich korzenie, kłącza i nasiona pozostają w podłożu, aby wiosną ponownie rozpocząć wzrost.
Dolina Wisły jest ważnym korytarzem ekologicznym i miejscem odpoczynku ptaków wędrownych. Dla wielu z nich rzeka to nie tylko droga przelotu, ale również miejsce zdobywania pokarmu i regeneracji sił przed dalszą podróżą.
3. Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 w dolinach rzek – ochrona siedlisk i gatunków
Jesienią wiele terenów zielonych przechodzi ostatnie koszenie przed zimą. Równo przystrzyżone trawniki mogą wyglądać estetycznie, ale z punktu widzenia przyrody nie zawsze są najlepszym rozwiązaniem. Suche trawy i pozostawione rośliny pełnią ważne funkcje w ekosystemie.
Wśród suchych źdźbeł i łodyg mogą zimować owady w różnych stadiach rozwoju. Puste łodygi stanowią schronienie dla niektórych dzikich pszczół, a wśród liści i resztek roślinnych ukrywają się chrząszcze, pająki i inne bezkręgowce.
Niektóre owady wykorzystują również glebę pod kępami traw jako miejsce zimowania. Roślinność ogranicza wahania temperatury i pomaga utrzymać wilgotność podłoża.
Nie wszystkie rośliny przekwitające jesienią powinny być usuwane. Pozostawione kwiatostany i nasiona mogą być ważnym źródłem pokarmu dla ptaków. Szczygły, dzwońce i inne ziarnojady chętnie poszukują nasion roślin zielnych.
Pozostawiona roślinność ogranicza bezpośrednie oddziaływanie wiatru i opadów na glebę. Jej korzenie pomagają utrzymywać podłoże, a obumierające części roślin stopniowo wzbogacają je w materię organiczną.
Nie chodzi o to, by zrezygnować z pielęgnacji wszystkich terenów zielonych. Ważne jest odpowiednie planowanie koszenia i pozostawianie części łąk oraz trawników jako naturalnych ostoi przyrody. Wiosenne koszenie również warto przeprowadzać w odpowiednim terminie, po sprawdzeniu, czy nie ma tam zimujących zwierząt.
Sucha trawa, która dla nas wygląda jak pozostałość po sezonie, dla wielu małych zwierząt jest zimowym domem!
4. Zderzenie dwóch rzek – ujście Zgłowiączki do Wisły
Zimą przyroda wydaje się spokojniejsza. Drzewa pozbawione liści, zamarznięte zbiorniki wodne i pokryta śniegiem ziemia sprawiają wrażenie, jakby życie na chwilę się zatrzymało. W rzeczywistości zwierzęta stosują różne strategie, aby przetrwać chłodne miesiące. Niektóre zapadają w sen zimowy, inne ograniczają aktywność, a jeszcze inne pozostają aktywne przez cały rok.
Sen zimowy i hibernacja
Jeże oraz nietoperze należą do zwierząt, które przechodzą w stan głębokiego spowolnienia procesów życiowych. Ich temperatura ciała spada, a praca serca i oddech znacznie zwalniają. Dzięki temu zużywają mniej energii i mogą przetrwać okres, kiedy zdobywanie pokarmu jest trudne.
Zimowe odrętwienie
Wiele owadów, płazów i gadów ogranicza aktywność w odpowiedzi na niską temperaturę. Ich organizm funkcjonuje znacznie wolniej, a zwierzęta ukrywają się w ziemi, mule, szczelinach lub pod warstwą liści.
A co z wiewiórkami?
Wiewiórki nie zapadają w sen zimowy. Pozostają aktywne i korzystają ze zgromadzonych jesienią zapasów. W czasie mrozu mogą przez dłuższy czas przebywać w gniazdach, a gdy pogoda się poprawia, wychodzą na poszukiwanie pokarmu.
Zwierzęta aktywne przez całą zimę
Lisy, sarny, zające i wiele ptaków pozostają aktywne również podczas mrozów. Muszą jednak zmienić sposób zdobywania pokarmu i dostosować się do trudniejszych warunków.
Ptaki, takie jak sikory, wróble, kosy czy dzięcioły, poszukują nasion, owoców, owadów i innych dostępnych źródeł pożywienia. Z kolei sarny korzystają między innymi z pędów, pąków i kory drzew oraz krzewów.
Ptaki wędrowne – czas na podróż
Niektóre gatunki ptaków przed zimą opuszczają Polskę i odlatują do cieplejszych regionów. Bociany, jaskółki i wiele innych gatunków podejmują dalekie wędrówki, podczas których pokonują setki, a nawet tysiące kilometrów.
Nie wszystkie ptaki odlatują na zimę. Do Polski przylatują również gatunki z północy i wschodu Europy, między innymi jemiołuszki, które korzystają z owoców pozostających na drzewach i krzewach.
Zimą warto więc obserwować przyrodę jeszcze uważniej. Nawet jeśli wiele zwierząt ukrywa się przed chłodem, park, łąka i dolina rzeki nadal są pełne życia.
5. Drzewa, ptaki i budowla hydrotechniczna – próg piętrzący na Zgłowiączce
Jesienią jeże stają się szczególnie aktywne. To ważny czas w ich życiu – muszą zgromadzić odpowiednie zapasy energii, aby przetrwać kilka najtrudniejszych miesięcy roku. Te niewielkie ssaki przygotowują się do hibernacji, czyli zimowego stanu głębokiego spowolnienia procesów życiowych.
Jeże są przede wszystkim zwierzętami owadożernymi. W ich diecie znajdują się między innymi chrząszcze, gąsienice, dżdżownice, ślimaki i inne drobne bezkręgowce. Jesienią intensywnie poszukują pożywienia, aby zgromadzić zapasy tłuszczu.
Przed nadejściem mrozów jeż buduje gniazdo z suchych liści, traw i mchu. Może ukryć je pod gęstym krzewem, w stercie gałęzi, pod korzeniami drzewa lub w innym spokojnym i osłoniętym miejscu.
Podczas hibernacji temperatura ciała jeża znacznie się obniża, zwalnia również praca serca i oddech. Dzięki temu zwierzę zużywa znacznie mniej zgromadzonej energii.
Jak możemy pomóc jeżom?
– Pozostawiajmy w spokojnych częściach ogrodu i parku naturalne zakamarki z liśćmi.
– Nie wypalajmy traw i stert roślinnych.
– Przed przenoszeniem gałęzi i liści sprawdzajmy, czy nie ma w nich zwierząt.
– Dbajmy o drożność przejść między ogrodami, aby jeże mogły swobodnie się przemieszczać.
Jeże nie gromadzą na zimę zapasów pokarmu. Ich najważniejszym przygotowaniem do hibernacji jest zgromadzenie odpowiedniej ilości tkanki tłuszczowej, która będzie źródłem energii podczas zimowego snu.
6. Pan Sienkiewicz i różany ogród
Jesienią parkowe alejki pokrywają się kolorowymi liśćmi, a pod drzewami pojawiają się opadłe gałęzie i fragmenty starych pni. Podczas porządkowania terenów zielonych często traktujemy je jako niepotrzebny bałagan. Tymczasem właśnie w takich miejscach wiele zwierząt znajduje schronienie przed zimnem.
Dziuple – naturalne mieszkania w drzewach
Stare drzewa z dziuplami mają ogromne znaczenie dla przyrody. Korzystają z nich ptaki, między innymi sikory i szpaki, a także nietoperze, wiewiórki i liczne bezkręgowce. Niektóre zwierzęta wykorzystują dziuple jako miejsca odpoczynku, inne jako kryjówki zimowe.
Martwe drewno pełne życia
Próchniejące pnie i leżące na ziemi gałęzie są ważnym elementem ekosystemu. Zasiedlają je grzyby, bakterie i liczne bezkręgowce, w tym larwy chrząszczy. Martwe drewno stopniowo się rozkłada, wzbogacając glebę w składniki odżywcze.
W szczelinach kory, pod kawałkami drewna i wśród mchu mogą ukrywać się drobne zwierzęta, które ograniczają aktywność na czas zimy.
Liście – naturalna kołdra dla przyrody
Warstwa opadłych liści pomaga utrzymać wilgotność gleby i ogranicza jej wychładzanie. Jest również miejscem zimowania wielu bezkręgowców. Korzystają z niej między innymi pająki, chrząszcze, krocionogi i dżdżownice.
Warto pozostawiać w odpowiednich, spokojnych miejscach parku fragmenty naturalnej ściółki, pojedyncze martwe pnie i sterty gałęzi. Oczywiście nie powinny one utrudniać poruszania się ani stwarzać zagrożenia dla spacerowiczów.
Przed przenoszeniem liści, drewna czy gałęzi zawsze warto sprawdzić, czy nie kryją się w nich zwierzęta.
Martwe drewno w lesie i parku nie jest martwe z punktu widzenia przyrody! To środowisko życia wielu organizmów i ważny element naturalnego obiegu materii.
7. Dolina rzeki Zgłowiączki – przyroda rzeki i skarpy
Wiewiórka pospolita to jeden z najbardziej rozpoznawalnych mieszkańców parków. Jesienią możemy obserwować ją szczególnie często, gdy przemyka po pniach drzew, skacze między gałęziami i poszukuje pokarmu. To właśnie teraz przygotowuje się do chłodniejszych miesięcy.
Wiewiórki zbierają orzechy, żołędzie, nasiona drzew iglastych, bukiew i inne dostępne pokarmy. Część z nich zjada od razu, a pozostałe ukrywa w różnych miejscach – zakopuje w ziemi, chowa pod korzeniami, w szczelinach kory lub w dziuplach.
Nie tworzą jednej dużej spiżarni. Rozmieszczają zapasy w wielu kryjówkach, dzięki czemu utrata jednego miejsca nie oznacza utraty całego zgromadzonego pokarmu.
Wiewiórki nie zapadają w sen zimowy. Pozostają aktywne przez cały rok, choć podczas silnych mrozów, opadów śniegu i niepogody mogą przez dłuższy czas przebywać w swoich gniazdach. Gdy warunki się poprawiają, wychodzą w poszukiwaniu pożywienia.
Ich schronieniem są dziuple drzew lub kuliste gniazda budowane wysoko w koronach. Do ich konstrukcji wykorzystują gałązki, liście, mech i trawę. Gniazda zapewniają ochronę przed deszczem, wiatrem i niską temperaturą.
Wiewiórki nie odnajdują wszystkich ukrytych zapasów. Część nasion pozostawionych w ziemi może wykiełkować, pomagając drzewom rozprzestrzeniać się w środowisku.
8. Zgłowiączka
Zgłowiączka, przepływająca przez Włocławek i uchodząca do Wisły, jest kolejnym ważnym elementem lokalnego krajobrazu przyrodniczego. Jesienią jej brzegi pokrywają się opadającymi liśćmi, roślinność stopniowo zamiera, a temperatura wody obniża się. Co w tym czasie dzieje się z mieszkańcami rzeki?
Wraz ze spadkiem temperatury wody ryby ograniczają aktywność. Ich przemiana materii przebiega wolniej, dlatego nie potrzebują tyle pokarmu co w cieplejszych miesiącach. Nie oznacza to jednak, że wszystkie przestają żerować. Wiele gatunków nadal pobiera pokarm, dostosowując aktywność do warunków środowiska.
Głębsze miejsca, spokojniejsze odcinki i naturalne kryjówki wśród roślinności czy podwodnych przeszkód mogą zapewniać rybom schronienie.
W rzece żyją również liczne bezkręgowce: larwy owadów, ślimaki, małże i skorupiaki. Część z nich spędza zimę w mule dennym, pod kamieniami lub wśród szczątków roślinnych. Inne pozostają aktywne, choć ich rozwój i tempo życia ulegają spowolnieniu.
Opadłe liście trafiające do wody nie są wyłącznie odpadem. Rozkładająca się materia roślinna staje się źródłem pokarmu dla mikroorganizmów i drobnych bezkręgowców, a te z kolei są pokarmem dla większych zwierząt.
Zimą życie w rzece zależy nie tylko od temperatury, ale również od ilości tlenu rozpuszczonego w wodzie, jej przepływu i jakości. Zanieczyszczenia oraz nadmierne dopływy substancji organicznych mogą zaburzać równowagę ekosystemu.
Wiele owadów, które latem obserwujemy nad wodą, spędza większość życia właśnie pod jej powierzchnią. Larwy jętek, chruścików czy ważek rozwijają się w środowisku wodnym, zanim przeobrażą się w dorosłe owady.
9. Kwietna łąka
Latem łąka kwietna tętni życiem. Kolorowe kwiaty przyciągają pszczoły, trzmiele, motyle i muchówki. Jesienią kwiaty przekwitają, trawy zasychają, a wiele owadów znika z naszego pola widzenia. Czy to oznacza, że łąka pustoszeje? Nic bardziej mylnego!
Owady mają różne sposoby przetrwania zimy. W zależności od gatunku mogą zimować jako jaja, larwy, poczwarki lub dorosłe osobniki.
Motyle szukają bezpiecznych kryjówek
Niektóre motyle, na przykład rusałka pawik, rusałka pokrzywnik i listkowiec cytrynek, mogą zimować jako dorosłe osobniki. Ukrywają się w dziuplach, szczelinach, budynkach i innych osłoniętych miejscach. Z kolei inne gatunki spędzają zimę w postaci poczwarek lub gąsienic.
U trzmieli zimę przeżywają młode, zapłodnione królowe. Jesienią opuszczają gniazda i szukają schronienia w ziemi, na przykład w opuszczonych norach gryzoni. Pozostałe osobniki kolonii stopniowo kończą życie.
Wiele dzikich pszczół samotnic zimuje w gniazdach założonych w ziemi, pustych łodygach roślin lub innych naturalnych szczelinach.
Zaschnięte łodygi, liście, nasiona i pozostałości kwiatostanów tworzą przestrzeń, w której owady mogą znaleźć schronienie. Niektóre gatunki wykorzystują puste łodygi jako miejsca rozwoju larw i zimowania.
Pozostawione nasiona są również pokarmem dla ptaków, na przykład szczygłów i dzwońców.
Łąka, która jesienią wygląda na suchą i pozbawioną życia, może kryć setki małych organizmów przygotowujących się do zimy. Dlatego warto pozostawić część roślinności nieskoszoną aż do wiosny.
10. Śmieszny staw – oczko
Zimą staw może sprawiać wrażenie miejsca pozbawionego życia. Powierzchnię wody pokrywa lód, rośliny wodne zamierają lub ograniczają wzrost, a większość zwierząt staje się mniej aktywna. Tymczasem pod lodem nadal toczy się życie!
Ryby nie zapadają w sen zimowy w taki sposób jak jeże. Są zwierzętami zmiennocieplnymi, a ochłodzenie wody powoduje spowolnienie ich metabolizmu. Ograniczają ruch, rzadziej żerują i często przebywają w głębszych częściach zbiornika, gdzie temperatura jest bardziej stabilna.
Ślimaki wodne również muszą przystosować się do zimowych warunków. Wiele z nich ogranicza aktywność, przebywa przy dnie lub ukrywa się wśród roślin i osadów. Niektóre gatunki mogą zimować w stanie silnego spowolnienia procesów życiowych.
W mule dennym i wśród szczątków roślinnych zimują larwy wielu owadów wodnych. Znajdziemy tam również drobne skorupiaki, małże i inne bezkręgowce. Niektóre organizmy pozostają aktywne, inne przeczekują najtrudniejszy okres w stanie spoczynku.
Tak! Gdy staw zamarza, warstwa lodu i śniegu ogranicza wymianę gazową oraz dostęp światła do wody. Rośliny produkują wtedy mniej tlenu w procesie fotosyntezy, a rozkład szczątków organicznych nadal go zużywa. W płytkich i silnie zarośniętych zbiornikach może wówczas dojść do niedoboru tlenu, niebezpiecznego dla ryb i innych mieszkańców stawu.
Dlatego ważna jest odpowiednia kondycja zbiornika przez cały rok. Nie należy również samodzielnie wchodzić na zamarznięty staw ani wykonywać przerębli bez odpowiedniej wiedzy i zabezpieczeń.
Lód jest lżejszy od ciekłej wody, dlatego unosi się na jej powierzchni. Dzięki temu zbiornik zamarza od góry, a pod lodem może pozostać ciekła woda, w której zwierzęta mają szansę przetrwać zimę.