Wirtualna ścieżka edukacyjna powstała w ramach programu edukacyjnego Wiedza Człowiek Emocje Euforia, a utrzymywana jest w ramach programu Wiedza Człowiek Energia Edukacja klimatyczna finansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Toruniu w ramach Regionalnego Programu Priorytetowego „Edukacja Ekologiczna 2026”
Pory roku – okresy roku, będące następstwem ruchu obiegowego Ziemi wokół Słońca i nachylenia osi ziemskiej do płaszczyzny orbity tego ruchu. Ruch obiegowy Ziemi przy stałym nachyleniu osi obrotu sprawia, że warunki oświetlenia Ziemi zmieniają się w rytmie rocznym, co pociąga za sobą zmiany klimatyczne oraz wpływa na wegetację roślin i tryb życia zwierząt.
Wirtualna ścieżka pod nazwą Ekospacer 2026 obejmuje 10 punktów edukacyjnych:
1. Ławeczka M. Skłodowskiej – Curie i panorama naturalnej doliny rzeki nizinnej
Trudno pomylić liść kasztanowca z liściem innego drzewa. Wygląda jak duża, zielona dłoń. Ale uwaga – to nie pięć czy siedem liści, lecz jeden liść złożony! Liść kasztanowca pospolitego jest dłoniasto złożony. Z jednego długiego ogonka wyrasta zwykle 5–7 listków. Są one różnej wielkości – największy jest zazwyczaj listek środkowy, a skrajne są mniejsze. Listki mają kształt odwrotnie jajowaty, zwężają się u nasady i mają podwójnie piłkowany brzeg. Dolna powierzchnia liścia jest jaśniejsza. W kątach nerwów można zauważyć charakterystyczne skupienia włosków. Górna strona jest ciemnozielona i błyszcząca. Jesienią liście przebarwiają się na żółto i brązowo-żółto.
Liście kasztanowca są ulubionym miejscem żerowania szrotówka kasztanowcowiaczka – niewielkiego motyla, którego larwy drążą w liściach charakterystyczne miny. To właśnie dlatego już latem liście kasztanowców często brązowieją i przedwcześnie opadają.
Fot. Joanna Fydryszewska
2. Ryby rzeki Wisły
Jeden liść czy wiele? – liście proste i złożone
Czy kasztanowiec ma na jednej łodydze siedem liści? A może tylko jeden? Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że każdy z „palców” liścia kasztanowca jest osobnym liściem. W rzeczywistości całość jest jednym liściem złożonym. Najprostszy podział liści opiera się na liczbie blaszek liściowych.
Liść prosty ma jedną blaszkę liściową. Może ona być całkowicie niepodzielona, jak u lipy, albo głęboko wcinana, jak u dębu. Wcięcia nie sprawiają jednak, że powstają nowe liście.
W liściu złożonym blaszka jest podzielona na kilka odrębnych części – listków. Wszystkie listki należą jednak do jednego liścia i są połączone ze wspólną osią.
Liście złożone mogą mieć różny układ.
Dłoniasto złożone – listki rozchodzą się z jednego miejsca niczym palce dłoni. Tak wygląda liść kasztanowca.
Pierzasto złożone – listki ułożone są po obu stronach wspólnej osi, przypominając pióro. Przykładem jest liść róży dzikiej czy jarzębiny.
Liść może wyglądać jak liść złożony, mimo że nim nie jest. Klon ma jeden liść, ale jego blaszka jest głęboko podzielona na klapy. To przykład, jak bardzo różnorodna może być budowa liści.
Fot. Joanna Fydryszewska
3. Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 w dolinach rzek – ochrona siedlisk i gatunków:
Liście nie mają jednego uniwersalnego kształtu. Właśnie dlatego ich wygląd jest tak pomocny przy rozpoznawaniu gatunków roślin. Botanicy opisują kształt blaszki liściowej za pomocą określonych terminów. Możemy spotkać między innymi liście:
*jajowate – przypominające kształtem jajko,
*odwrotnie jajowate – najszersze bliżej wierzchołka,
*lancetowate – wydłużone i zwężające się ku obu końcom,
*równowąskie – bardzo wąskie i wydłużone,
*okrągłe,
*owalne,
*sercowate – przypominające serce,
*nerkowate – przypominające nerkę,
*strzałkowate – przypominające grot strzały.
Ale sam obrys to dopiero początek. Podczas oglądania liścia warto zwrócić uwagę również na nasadę, wierzchołek, brzeg blaszki oraz sposób przebiegu nerwów. Na przykład liść lipy jest szeroki, sercowaty i ma charakterystycznie zaostrzony wierzchołek. Liść dębu jest natomiast głęboko powcinany, a liście róży dzikiej składają się z kilku mniejszych listków. Dlaczego rośliny mają tak różne liście? Kształt liścia jest wynikiem zarówno historii ewolucyjnej gatunku, jak i przystosowania do środowiska. Liść musi jednocześnie skutecznie wykorzystywać światło, wymieniać gazy i gospodarować wodą. Dlatego nie ma jednego „idealnego” kształtu.
Spróbujcie sami! Znajdźcie w najbliższym parku trzy różne liście. Nie sprawdzajcie od razu, z jakich pochodzą roślin. Najpierw spróbujcie opisać je językiem botanika: Jaki mają kształt? Jaką mają nasadę? Jaki jest ich wierzchołek? Jak wyglądają nerwy?
Może się okazać, że dzięki samemu liściowi uda się rozpoznać drzewo.
Fot. Joanna Fydryszewska
4. Zderzenie dwóch rzek – ujście Zgłowiączki do Wisły
Przyjrzyjcie się dokładnie brzegowi liścia. Jest gładki czy może przypomina małą piłę? Brzeg blaszki liściowej jest jedną z cech wykorzystywanych w rozpoznawaniu roślin. W botanice wyróżnia się kilka jego typów.
Najważniejsze rodzaje brzegów
*Całobrzegi – brzeg jest gładki, bez ząbków i głębszych wcięć.
*Karbowany – brzeg ma zaokrąglone, płytkie wcięcia.
*Ząbkowany – przypomina szereg małych ząbków.
*Piłkowany – ząbki są skierowane mniej więcej w jedną stronę i przypominają zęby piły.
Możemy spotkać również brzegi podwójnie piłkowane, faliste czy bardziej nieregularne.
Nie można powiedzieć, że każdy rodzaj brzegu pełni jedną konkretną funkcję. Kształt liścia i jego brzegu jest cechą gatunkową wynikającą z wielu procesów ewolucyjnych i rozwojowych. Dla nas jest natomiast świetną wskazówką podczas oznaczania roślin.
Fot. Joanna Fydryszewska
5. Drzewa, ptaki i budowla hydrotechniczna – próg piętrzący na rzece Zgłowiączce
Jesienią drzewa zmieniają się nie do poznania. Zielone latem liście stają się żółte, pomarańczowe, czerwone lub brązowe, a następnie opadają. To nie prawda, że drzewo po prostu „umiera na zimę”. To bardzo dobrze zaplanowane przygotowanie do trudnego sezonu. Najpierw znika zieleń. Zielony kolor liści pochodzi przede wszystkim od chlorofilu – barwnika niezbędnego do fotosyntezy. Kiedy dni stają się krótsze i nadchodzi chłodniejsza pora roku, roślina ogranicza produkcję chlorofilu. Chlorofil stopniowo się rozkłada. Wtedy zaczynają być widoczne inne barwniki, które przez całe lato były obecne w liściu, ale pozostawały ukryte pod dominującą zielenią. Karotenoidy nadają liściom żółte i pomarańczowe barwy. Antocyjany mogą odpowiadać za kolory czerwone i purpurowe. Ostateczna barwa zależy od gatunku i warunków, w których przebiega jesienne starzenie liścia. Zanim liść opadnie, roślina wycofuje z niego część cennych składników – między innymi wodę oraz związki mineralne – i transportuje je do innych części organizmu. To trochę tak, jakby drzewo robiło jesienne porządki i przed wyrzuceniem starego liścia odzyskiwało z niego wszystko, co jeszcze może się przydać. U nasady ogonka tworzy się warstwa odcinająca. Połączenie liścia z pędem stopniowo słabnie. W końcu wystarczy wiatr, deszcz albo ciężar samego liścia, aby odpadł. W procesie tym uczestniczą również hormony roślinne.
Zimą liście byłyby dla drzewa dużym obciążeniem. Z ich powierzchni nadal tracona byłaby woda, a podczas mrozu tkanki liściowe mogłyby zostać uszkodzone. Zrzucając liście, drzewo ogranicza utratę wody i przechodzi w okres zimowego spoczynku.
A co dzieje się z liśćmi na ziemi?
Tu zaczyna się kolejny ważny etap. Opadłe liście tworzą ściółkę. Z czasem są rozkładane przez grzyby, bakterie i drobne zwierzęta. Zawarte w nich substancje wracają do obiegu materii i stają się częścią gleby. Jesienny liść nie jest więc odpadem. To część przyrodniczego obiegu życia. Następnym razem, kiedy zobaczycie dywan kolorowych liści w parku, spójrzcie na niego inaczej. To nie koniec życia liścia – to początek jego kolejnej przyrodniczej historii.
Fot. Joanna Fydryszewska
6. Pan Sienkiewicz i różany ogród
Róża dzika kojarzy się przede wszystkim z różowymi kwiatami i czerwonymi owocami. Warto jednak przyjrzeć się również jej liściom. Liść róży dzikiej jest złożony i nieparzystopierzasty. Tworzy go zwykle 5–7 listków ułożonych po obu stronach wspólnej osi. Każdy listek ma kształt jajowaty lub eliptyczny i wyraźnie ząbkowany albo piłkowany brzeg. Oprócz budowy liścia warto zwrócić uwagę na przylistki znajdujące się u jego nasady oraz na kolce na pędach. To właśnie kolce sprawiają, że róża może skutecznie chronić się przed roślinożercami.
Fot. Joanna Fydryszewska
7. Dolina rzeki Zgłowiączki – przyroda rzeki i skarpy
Dębowy liść jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych liści naszych drzew. Jego charakterystyczny kształt można znaleźć na herbach, symbolach i dekoracjach. Liść dębu szypułkowego jest pojedynczy, choć jego blaszka jest głęboko powcinana. Nie jest więc liściem złożonym.
Blaszka ma kształt eliptyczny lub odwrotnie jajowaty i jest zwykle szersza w kierunku wierzchołka. Na jej brzegu znajduje się 4–7 par zaokrąglonych klap, pomiędzy którymi występują głębokie wcięcia. Charakterystyczna jest również uszkowata nasada, obejmująca krótki ogonek liściowy.
Prosty czy złożony?
Prosty!
To bardzo dobry przykład pokazujący, że głębokie wcięcia nie muszą oznaczać liścia złożonego. U dębu wszystkie klapy są częścią jednej blaszki.
Dlaczego dąb nie spieszy się z rozstaniem z liśćmi?
Jesienią większość drzew liściastych zrzuca liście. Dąb jest jednak ciekawym wyjątkiem. Młode dęby mogą zatrzymywać suche, brązowe liście na gałęziach przez zimę.
Fot. Joanna Fydryszewska
8. Zgłowiączka
Igła też jest liściem! Choć trudno w to uwierzyć, igły drzew iglastych są szczególnie silnie zmodyfikowanymi liśćmi. Ich wygląd jest efektem przystosowania roślin do trudnych warunków, zwłaszcza chłodu i niedoboru wody. Wyobraźcie sobie zwykły, szeroki liść. Ma dużą powierzchnię, dzięki której może pochłaniać dużo światła. Ma to jednak swoją cenę – z dużej powierzchni łatwiej traci się wodę. Igła rozwiązuje ten problem. Igły mają bardzo małą powierzchnię w stosunku do swojej objętości, co ogranicza utratę wody. Są pokryte grubą skórką, często warstwą wosków, a pod skórką występuje wzmacniająca tkanka – hipoderma. Tak zbudowane liście lepiej znoszą mróz, wiatr i suszę. Dlatego sosna czy świerk mogą pozostawać zielone również zimą.
Modrzew jest wyjątkiem wśród rodzimych drzew iglastych. Jego delikatne igły nie są tak dobrze przystosowane do przetrwania zimy jak igły sosny czy świerka. Dlatego jesienią modrzew je zrzuca.
Fot. Joanna Fydryszewska
9. Kwietna łąka
Spójrz na drzewo. Widzisz setki, a czasem tysiące liści. Każdy z nich jest niewielkim, ale niezwykle ważnym organem rośliny. To właśnie liście w dużej mierze odpowiadają za to, że roślina może rosnąć. Typowy liść składa się z blaszki liściowej, ogonka i nasady liścia. Najbardziej rzuca się w oczy blaszka – zwykle zielona, cienka i spłaszczona. Jej kształt nie jest przypadkowy. Duża powierzchnia pozwala przechwytywać światło potrzebne do fotosyntezy. Liście są jednymi z najbardziej zróżnicowanych organów roślin. Mogą być ogromne albo mikroskopijne, szerokie albo nitkowate, gładkie albo owłosione. Mogą nawet zmienić swoją funkcję i stać się np. cierniami, wąsami czepnymi lub pułapkami na owady. Zielony kolor zawdzięczamy przede wszystkim chlorofilowi znajdującemu się w chloroplastach. Ale w liściach występują także inne barwniki – między innymi żółte i pomarańczowe karotenoidy. Latem ich kolory są zwykle ukryte pod dominującą zielenią chlorofilu.
Co właściwie robi liść?
• Produkuje pokarm – w procesie fotosyntezy roślina wykorzystuje energię światła, wodę i dwutlenek węgla do wytwarzania związków organicznych.
• Wymienia gazy – przez mikroskopijne aparaty szparkowe liść pobiera dwutlenek węgla i oddaje tlen. Aparaty szparkowe uczestniczą także w regulowaniu utraty wody.
• Paruje wodę – proces ten nazywamy transpiracją. Dzięki niemu roślina między innymi reguluje gospodarkę wodną.
• Transportuje substancje – nerwy liścia zawierają wiązki przewodzące, które dostarczają wodę i odprowadzają produkty fotosyntezy.
Fot. Joanna Fydryszewska
10. Śmieszny staw – oczko
Jeśli spojrzymy na liść lipy z góry, od razu zauważymy jego charakterystyczny kształt. Blaszka przypomina serce. Liść lipy drobnolistnej jest pojedynczy, ma kształt okrągłosercowaty i jest często nieco szerszy niż dłuższy. U nasady jest lekko wcięty, a wierzchołek charakterystycznie zaostrzony. Brzeg blaszki jest regularnie piłkowany. Liście są ustawione na pędzie skrętolegle. Ich górna powierzchnia jest żywozielona, natomiast dolna – jaśniejsza. W kątach nerwów na spodniej stronie można zauważyć charakterystyczne kępki rudawych włosków.
Fot. Joanna Fydryszewska
Źródło: A. Szweykowska, J. Szweykowski, Morfologia, Botanika, t. 1, PWN, Warszawa 2007